Taslim:Bahalaşdırma
Bahalaşdırma (farsca: گرانفروشی) mal və ya xidmətlərin müəyyən edilmiş qiymətlərdən[1] daha yüksək qiymətə təklif edilməsi və ya adi və ədalətli hesab olunan həddən artıq məbləğin tələb edilməsi[2] deməkdir. Həmçinin alıcının ödədiyi xərclərin qeyri-mütənasib şəkildə artmasına səbəb olan hər hansı əməl bahalaşdırma hallarından biri hesab olunur.[3]
İslam fiqhində bahalaşdırma ğəbn (aldadıcı qiymət fərqi) və bunun nəticəsində əqdi ləğv etmək hüququ məsələsi çərçivəsində araşdırılır.[4] Buna əsasən, satıcı malı onun həqiqi dəyərindən daha yüksək qiymətə satarsa və alıcı malın real qiymətindən xəbərdar olmazsa, ğəbn baş vermiş hesab edilir və alıcının müqaviləni ləğv etmək hüququ yaranır.[5]
Rəvayət mənbələrində baha satmaq (qıtlıq və ya qiymət artımından sui-istifadə etmək) məzəmmət edilmişdir. Peyğəmbərdən (s) nəql olunan hədisə görə, müsəlmanların bazarında süni bahalaşmaya səbəb olmaq insanın ilahi əzaba layiq görülməsinə səbəb olur.[6] Həmçinin bəzi rəvayətlərdə ucuzluq Allahın razılığının, bahalıq isə Allahın qəzəbinin əlaməti kimi təqdim edilmişdir.[7] İmam Sadiqdən (ə) nəql olunan bir rəvayətdə də qeyri-adi və həddindən artıq mənfəət əldə etmək bəyənilməyən əməl hesab edilmişdir.[8]
Fəqihlər baha satmağın fiqhi hökmü barədə müxtəlif fikirlər irəli sürmüşlər. Bəzi alimlər, xüsusilə «غَبْنُ المُسْتَرْسِلِ سُحْتٌ» — «qiymət məsələsində etibar edən şəxsi aldatmaq yolu ilə əldə edilən pul haramdır» məzmunlu rəvayətə[9] əsaslanaraq baha satmağı haram hesab etmişlər.[10] Feyz Kaşaninin fikrincə, müstərsil qiymətin müəyyənləşdirilməsində satıcıya etibar edən şəxsdir.[11] Buna görə də belə bir şəxsi aldatmaq ğəbnin (aldatma və qiymət fərqinin) nümunələrindən sayılır[12] və buna əsaslanan alqı-satqı haram və batil hesab olunur.[13] Bunun əksinə olaraq, bir qrup fəqih əqdin özünü düzgün hesab etmiş və aldadılmış tərəfə müqaviləni pozmaq (fəsx) hüququ vermişdir.[14] İmam Xomeyni[15] və Seyid Əli Xamenei[16] müştəriyə qarşı aşkar haqsızlıq və zülm (ichaf) olduğu və ya İslam hökumətinin müəyyən etdiyi qaydalara zidd gəldiyi hallarda baha satmağı caiz hesab etməmişlər. Seyid Əli Sistani isə baha satmağı adətə və mövcud qaydalara zidd olmadığı halda fiqhi baxımdan caiz, lakin əxlaqi baxımdan bəyənilməyən əməl hesab edir.[17] Nasir Məkarim Şirazi mənfəətin miqdarını tərəflərin qarşılıqlı razılığına bağlı hesab edir; yalnız mal və ya xidmətin qiymətinin qanuni səlahiyyətli orqanlar tərəfindən müəyyən edildiyi hallar istisnadır.[18] Safi Gülpayqani də əqdin əsasını tərəflərin qarşılıqlı razılığına əsaslanan münasibət kimi qəbul edir, lakin ğəbn baş verdikdə alıcıya müqaviləni pozmaq hüququ verir.[19]
Kəlam elmində bahalaşma və ucuzlaşma məsələsi İsar (qiymətlərin müəyyənləşdirilməsi) mövzusu çərçivəsində, onun mənbəyinin Allah, yoxsa insan olması baxımından araşdırılmışdır.[20] Əşərilər bəndələrin əməllərinin yaradılmış olması fikrinə əsaslanaraq bahalaşma və ucuzlaşmanı Allaha aid etmişlər.[21] Şiə kəlam alimləri isə hesab edirlər ki, əgər bahalaşma insanların davranışlarından qaynaqlanırsa, onun səbəbi də insanların özləridir.[22] Baha satma cəmiyyətin aztəminatlı təbəqələrinin yaşayışını çətinləşdirən amillərdən biri hesab edilmişdir.[23]
İstinadlar
- ↑ Qanune təzirate hokuməti, maddə 2
- ↑ Həqiqi, Dər vəraye geranfuruşi və ehtekar, s.25
- ↑ Qanune təzirate hokuməti, maddə 2
- ↑ Hilli, Təbsirətul-mutəəllimin, s.123; Xomeyni, Təhrirul-vəsilə, c.1, s.522
- ↑ Şeyx Ənsari, Kitabul-məkasib, c.5, s.157
- ↑ Nişaburi, Əl-Mustədrəku ələs-səhiheyn, c.2, s.15
- ↑ Kuleyni, Əl-Kafi, c.5, s.162
- ↑ Kuleyni, Əl-Kafi, c.10, s.48-50
- ↑ Kuleyni, Əl-Kafi, c.10, s.24
- ↑ Feyz Kaşani, Əl-Vafi, c.17, s.456
- ↑ Feyz Kaşani, Əl-Vafi, c.17, s.456
- ↑ Feyz Kaşani, Əl-Vafi, c.17, s.456
- ↑ Feyz Kaşani, Əl-Vafi, c.17, s.456
- ↑ Feyz Kaşani, Əl-Vafi, c.17, s.457
- ↑ Xomeyni, İstiftaat, c.2, s.62; Xomeyni, Səhifeye Nur, c.6, s.510
- ↑ Baxın: «مسائل متفرقه تجارت، سؤال۱۶۱۲», Khamenei saytı
- ↑ آیا گرانفروشی حرام است؟, Hadana saytı
- ↑ «معامله سلف», Makarem saytı
- ↑ «فتوای آیتالله صافی گلپایگانی درباره فروش اجناس به قیمت روز و گرانتر از قیمت اولیه», Shia-news saytı
- ↑ Hilli, Kəşful-murad, c.1, s.342
- ↑ Təftazani, Şərhul-məqasid, c.4, s.320
- ↑ Hilli, Kəşful-murad, c.1, s.342
- ↑ «ریشه گرانفروشی کجاست؟...», Yjc.ir saytı
Ədəbiyyat
- «مسائل متفرقه تجارت» (Ticarətin fərqli məsələləri), Həzrət Ayətullah Xameneinin əsərlərinin nəşri və qorunması üzrə sayt, Baxış tarixi: 28 Sentyabr 2026
- Şeyx Ənsari, Şeyx Mürtəza, Kitabul-məkasib, Qum, Məcməul-fikril-İslami, h.q 1415
- «آیا گرانفروشی حرام است؟» (Malı bahalaşdırmaq haramdır ?), Hadana saytı, Mətləbin dərc tarixi: 8 Aprel 2017; Baxış tarixi: 28 Sentyabr 2026
- «معامله سلف» (Sələf müamiləsi), Ayətullah Mkarim Şirazinin rəsmi internet adresi, Baxış tarixi: 28 Sentyabr 2026
- «پیام به رئیس جمهور در خصوص مبارزه با گرانفروشی» (Bahalaşmaya görə mübarizə üçün Prezidendə məktub), Həzrət Ayətullah Xameneinin əsərlərinin nəşri və qorunması üzrə sayt, Mətləbin dərc tarixi: 7 Oktyabr 1994; Baxış tarixi: 28 Sentyabr 2026
- Təftazani, Səduddin, Şərhul-məqasid, Qum, Əş-Şərifur-Rza, 1-ci çap, h.q 1409
- Həqiqi, Məcid, Dər vəraye geranfuruşi və ehtekar, Qozareş məcəlləsində, nömrə 47, Yanvar ayı 1995
- Hilli, Həsən ibn Yusif, Kəşful-murad fi şərhi təcridil-etiqad, Qum, İslami nəşr müəssisəsi, 1-ci çap, h.q 1413
- Hilli, Həsən ibn Yusif, Təbsirətul-mutəəllimin, Tehran, Fəqih nəşriyyatı, 1-ci çap, h.ş 1368 (1990)
- Xomeyni, Seyid Ruhullah, İstiftaat, Qum elmi-hövzəsinin ustadlar cəmiyyəti, 1-ci çap, h.ş 1372 (1994)
- Xomeyni, Seyid Ruhullah, Təhrirul-vəsilə, Nəcəf, Darul-kutubil-elmiyyə, h.q 1390
- Xomeyni, Seyid Ruhullah, Səhifeye Nur, Qum, İmam Xomeynin əsərlərinin nəşri və tənzimi üzrə müəssisə, h.ş 1378 (2000)
- «ریشه گرانفروشی کجاست؟/ تاملی بر یکی از جدیترین چالشهای اقتصادی» (Bahalaşmanın kökü hardandır ? \ İqtisadi baxımdan ən ciddi məsələ barədə düşünmək), Cavan Xəbər Agentliyinin saytı, Mətləbin dərc tarixi: 29 Sentyabr 2017; Baxış tarixi: 28 Sentyabr 2026
- «فتوای آیت الله صافی گلپایگانی درباره فروش اجناس به قیمت روز و گرانتر از قیمت اولیه» Ayətullah Safi Qolpayqaninin malların günün qiymətinı uyğun və ilk qiymətindən baha satılması barədə fətvası), Mətləbin dərc tarixi: 29 Avqust 2013; Baxış tarixi: 28 Sentyabr 2026
- Feyz Kaşani, Əl-Vafi, İsfahan, İmam Əmirəl-möminin Əli (ə) kitbaxanası, h.q 1406
- Qanune təzirate hokuməti, məclisi h.ş 1367 (1988)
- Kuleyni, Məhəmməd ibn Yaqub, Əl-Kafi, Qum, Darul-hədis nəşriyyatı, h.q 1430
- Nişaburi, Əbu Əbdillahil-Hakim, Əl-Mustədrəku ələs-səhiheyn, Beyrut, Darul-kutubil-elmiyyə, 1-ci çap, h.q 1411