Məzmuna keç

Taslim:Sekulyarizm

Keçid əlavə et
wikishia saytından

Sekulyarizm (farsca: سکولاریسم) ya dinin siyasətdən ayrılması nəzəriyyəsi, dini insanın şəxsi həyatına məhdudlaşdırır və onu siyasət, hökumət və iqtisadiyyat kimi ictimai sahələrdən uzaqlaşdırır. Bu baxışa görə, din siyasi və ictimai işlərdə nüfuz və mənbə hesab edilmir. Sekulyarizmin digər təriflərinə dinlə siyasətin və ya hökumətin ayrılması, din institutunun dövlət institutundan ayrılması və dini sistemin yerinə dindən kənar ictimai dəyərlər və qanunların tətbiqi daxildir.

Şiə alimlərinin çoxu İslamda sekulyarizmi rədd edib və inanıblar ki, İslamın hərtərəfli olmasına əsasən, onun təlim və hökmləri insan həyatının fərdi və ictimai bütün sahələrini əhatə edir. Onlar Quranı, rəvayətləri və İslam fiqhini İslamın hərtərəfliliyinə və dinin dünyadan ayrılmasının batil olduğuna dəlil göstəriblər. Bildirilir ki, İslam və siyasətin vəhdəti və onların bir-birindən ayrılmazlığı, İslam tarixi boyunca müsəlmanların ümumi inancı olmuş və İslam dünyasında heç bir alim sekulyarizmə inanmayıb.

Calal Ali Əhməd, İqbal Lahuri, Əli Şəriəti, Hamid İlqar və Əbdül-Əziz Saçadina kimi mütəfəkkirlər də sekulyarizmin əleyhdarları sırasında göstərilir. Onların fikrincə, sekulyarizm düşüncəsi Qərb və xristian dünyasına məxsusdur və İslamla heç bir əlaqəsi yoxdur. Bununla belə, bəzi alim və müasir düşüncə sahibləri İslamla səkulyarizmin uzlaşması və “İslami sekulyarizm” nəzəriyyəsi haqqında danışıblar.

Mustafa Kamal Atatürk, Əli Əbdü-Raziq, Taha Hüseyn, Seyid Əhmədxan Hindi, Mirzə Fəthəli Axundzadə və Mirzə Məlkum Xan Nazimüddövlə, İslam dünyasında sekulyarizmin baniləri hesab olunurlar. Həmçinin Mehdi Bazərgan, Əbdülkərim Suruş, Məhəmməd Müctəhid Şəbistəri və Mustafa Məlikian İranın dörd əsas sekulyarist nümayəndəsi və müdafiəçisi kimi təqdim edilirlər. Şiə fəqihi və filosofu Məhdi Hairi Yəzdi də dinlə hökumətin ayrılmasının tərəfdarı sayılır.

Bəziləri sekulyarizmi “ruhaniyyətin dövlətdən ayrılması” mənasında işlətmiş və Axund Xorasani, Əbdül-Kərim Hairi Yəzdi və Ayətullah Burucerdini bu baxışın tərəfdarları arasında qeyd ediblər.

Deyilir ki, İslam dünyasında sekulyarizmin bir fikir cərəyanı kimi formalaşması miladi təqvimi ilə 20-ci əsrin əvvəllərinə təsadüf edir. 1924-cü ildə Osmanlı dövlətinin süqutu və Türkiyədə Mustafa Kamal Atatürkün hakimiyyətə gəlməsi, İslam dünyasında sekulyarizmin meydana çıxmasına təsir edən mühüm amillərdən sayılır.

İslam dünyasında sekulyarizm haqqında çoxsaylı kitablar yazılmışdır ki, bəziləri bu nəzəriyyəni tənqid edir, bəziləri isə onu müdafiə edir.

Tərifi

Sekulyarizm İslam cəmiyyətlərində müzakirə olunan ən mühüm məsələlərdən biri,[1] müasir dünya və modern düşüncənin ayrılmaz bir hissəsi[2] və Qərb mədəniyyətinin hakim prinsiplərindən biri[3] hesab olunur. Sekulyarizm haqqında müxtəlif təriflər və mənalar irəli sürülmüşdür. Ümumi mənada, o, dinin missiyasını və fəaliyyət sahəsini fərdi həyata və insanın Allahla əlaqəsinə məhdudlaşdıran, ictimai məsələlər — o cümlədən siyasət və hakimiyyət — sahəsini isə dinin missiyasından kənarda görən bir məktəb və ya nəzəriyyə kimi izah edilmişdir.[4] Digər bəzi təriflər aşağıdakılardır:

  • Sekulyarizm — dini institutların (xristianlıqda kilsə, İslamda ruhanilik və hövzə) dövlət institutlarından (icraçı qüvvə (hökumət), qanunverici (parlament) və məhkəmələrdən) ayrılmasıdır. Bu tərifə əsasən, din insanın şəxsi sahəsinə aid edilir və cəmiyyətin ümumi işlərinin idarə olunması dövlətə həvalə olunur.[5]
  • Bəziləri bu anlayışın daha geniş mənasını dinin insan həyatının müxtəlif sahələrindən — siyasət, hakimiyyət, elm, əxlaq, iqtisadiyyat və incəsənətdən — çıxarılması və ya kənara atılması kimi səciyyələndiriblər.[6]
  • Misirli tədqiqatçı Əbdülvəhhab Məsiri sekulyarizmi minimal və maksimal sekulyarizmə bölmüşdür. Onun fikrincə, dinin siyasətdən və ya dövlət institutlarından ayrılması minimal sekulyarizm, dinin ictimai və şəxsi həyatın bütün dünyəvi sahələrindən ayrılması isə maksimal sekulyarizmdir.[7]

Dinin dünyadan ayrılması, dinin sosial məsələlərdən və siyasətdən uzaqlaşdırılması,[8] dinin hakimiyyətdən ayrılması,[9] dinin siyasətdən kənarlaşdırılması,[10] dini sistem əvəzinə qeyri-dini dəyərlər və sosial qanunların hakim edilməsi, işlərin dünyəviləşdirilməsi və ya insanların nəzərinə əsaslandırılması, müqəddəslikdən uzaqlaşdırılması[11], dindən uzaqlaşma, dünyəvi və ürfi prinsipləri müdafiə etmək[12] və dünyəvilik[13] sekulyarizm üçün verilmiş digər mənalar və təriflərdəndir.

Sekulyarizmə görə, din siyasi və sosial məsələlərdə öz mənbə olma funksiyasını itirir, dinin sosial aspektləri ya nəzərə alınmır, ya da inkar edilir; din fərdi sahəyə məhdudlaşdırılır və ikincidərəcəli bir məsələ kimi qəbul olunur.[14] Buna görə də sekulyarizmin müxtəlif mənaları və istifadə formaları arasında ortaq cəhət — dinin sosial və siyasi sahədən kənarlaşdırılmasıdır.[15]

Abdullah Cavadi Amuli, tərif və dairə fərqlərinə baxmayaraq, sekulyarizmin əsasının dini hakimiyyətin inkarı olduğunu bildirmişdir. Onun fikrincə, sekulyarizmin tərəfdarları din mərkəzli bir hökumətin zəruri olmadığı məsələsində həmfikirdirlər.[16] Məsələn, nikah məsələsi müqəddəslikdən uzaqlaşdırmanın və dünyəviləşmə və ya işlərin dünyəviləşdirilməsinin bir nümunəsi kimi göstərilmişdir; xristian orta əsrlərində nikah müqəddəs bir əməl sayılır və nikah mərasimi kilsədə keçirilirdi; lakin sekulyarizmin hakim olması ilə nikah dünyəvi və qeyri-müqəddəs bir işə çevrildi və onun icra yeri də sənədlərin qeydiyyat idarələrinə keçirildi.[17]

Əlaqəli anlayışlar

Müəllifi Ayətullah Cavadi Amuli olan "Nisbəte din və donya" kitabı

Sekulyarizm Qərb mənşəli və müasir bir anlayışdır və onun kəlami kökləri də Qərb fəlsəfəsinin Renessansdan sonrakı fikri inkişaflarına və humanizmin (insan mərkəzçiliyin) hakimiyyətinə qayıdır.[18] Sekulyarizm ingilis dilindəki “Secularism” sözünün qarşılığıdır və ərəbcədə əlmaniyyə, ələmaniyyə və ya ilmaniyyə kimi işlənir.[19] Sekulyarizasiya isə cəmiyyətin sekulyar edilməsi və dünyəviləşdirilməsi prosesinə deyilir;[20] elə bir proses ki, burada din tədricən öz sosial rolunu itirir və fərdi xarakter alır. Buna görə də, artıq ictimai və sosial məsələlərdə rol oynaya və ya mənbə ola bilmir.[21]

Qeyd olunub ki, bir çox iranlı[22] və həmçinin Qərb mütəfəkkirləri və müəllifləri,[23] sekulyar sözünü laik, sekulyarizmi isə laiklik (layisizm) ilə eyni mənada işlədirlər;[24] lakin bəzi tədqiqatçılar bu iki anlayış arasında fərqlər olduğunu bildiriblər.[25] Məsələn, bəzi alimlərə görə, sekulyarizm bütün sosial institutların dindən müstəqil olmasını, laiklik isə dinin dövlət idarəçiliyindən ayrılmasını ifadə edir. Bu tərifə əsasən, laik hökumət dini hökumətin qarşısında dayanır və laiklik sekulyarizmin bir alt qolu hesab olunur.[26]

Sekulyarizmin növləri

Dinin ictimai həyat və siyasi işlərdən ayrılması siyasi sekulyarizm adlanır. Əxlaqi sekulyarizm, iqtisadi sekulyarizm, hüquqi sekulyarizm, elmi sekulyarizm, ədəbi və bədii sekulyarizm — sekulyarizmin digər növləri kimi göstərilir. Bu bütün növlərdə din insanın başqaları ilə sosial münasibətlərindən kənara çəkilir və məhdudlaşdırılır.[27]

Şiə alimlərinin baxışına görə din və dünyanın ayrılmazlığı

İslamda dünyadan və siyasətdən ayrılmış din anlayışı (sekulyarizm) rədd edilmişdir.[28] Şiə din tədqiqatçısı Məhəmməd Həsən Qədrdan Qaraməlikiyə görə, İslam dünyasında heç bir alim sekulyar düşüncəyə inanmır.[29]

Bəzi tədqiqatçılar İslam və siyasət arasındakı əlaqəni, habelə onların ayrılmazlığını İslam tarixində müsəlmanların ümumi və köklü inancı hesab edib[30] və bildirirlər ki, İslam həm müsəlmanların nəzərində, həm də qeyri-müsəlmanların baxışında hakimiyyət qurmağa yönəlmiş bir din kimi tanınır.[31]

Cəlal Ali Əhməd, İqbal Lahuri, Əli Şəriəti, Hamid İlqar və Əbdüləziz Saçadina kimi ziyalılar da sekulyarizmin əleyhdarları sırasında sayılırlar. Onlar hesab edirlər ki, sekulyarizm ideyası Qərb və xristian dünyasına məxsusdur və İslamla bağlılığı yoxdur.[32]

Vilayəti-fəqih tərəfdarları da sekulyarizmin əleyhinədirlər. Vilayəti -fəqih nəzəriyyəsi maksimalist bir baxış olaraq həm dinlə siyasət arasındakı bağlılığı qəbul edir, həm də fəqihin hakimiyyətin başında olmasının zəruriliyini vurğulayır.[33]

Dəlilləri

Qurani-Kərimin ayələrinə əsasən,[34] hökumət, ixtilaflı məsələlərdə hakimlik etmək və cəmiyyətdə ədaləti bərpa etmək, nübüvvətin və ilahi şəriətlərin məqsədlərindən sayılmışdır. Həmçinin İslamın təlim və hökmləri insan həyatının bütün sahələrini – istər fərdi, istərsə də ictimai yönlərini – əhatə edir. İslam fiqhinin öyrənilməsi İslam hökm və qanunlarının əhatəliliyinin sübutudur.[35]

Şiə mütəfəkkiri və mərcəyi-təqlid Cəfər Sübhaninin[36] və Şiə filosofu və fəqihi Məhəmməd Təqi Misbah Yəzdinin[37] fikrincə, üç qüvvə – qanunverici qüvvə (hökmlərin vəhy vasitəsilə təşri olunması və onların detallı izahının fəqihlər tərəfindən verilməsi), icraedici qüvvə və məhkəmə (mübahisə və ixtilaflar barəsində hökm vermək) – İslamın mətninin bir hissəsidir. Bu üç qüvvə ilə bağlı ayə və rəvayətlərdə qanun və qaydalar mövcuddur. Buna görə də Qurani-Kərim və sünnə sekulyarizm və dinin ictimai-siyasi məsələlərdən ayrılmasını inkar edir.[38]

Ayətullah Cəfər Sübhani inanır ki, on dörd əsrdən bəri yazılmış fiqh kitabları İslamda bu üç gücün mövcudluğuna dair kifayət qədər dəlil və sübutlarla doludur.[39]

Siyasi fiqh araşdırmaçısı Abbasəli Əmid Zəncaninin fikrinə görə, din və siyasət anlayış baxımından bir-birinə bağlıdır və onların ayrılmazlığı elə öz təriflərindən ortaya çıxır.[40] O, din və siyasətin ayrılmazlığını İslam düşüncəsində inkarolunmaz bir prinsip və əsas kimi qəbul edir[41] və hesab edir ki, İslam qarşılıqlı şəkildə bir-birinə bağlı mötəbər hissələrdən ibarət bir bütövdür – etiqad sistemi, siyasət və hökumət, iqtisadiyyat, tərbiyə və əxlaq sistemi və s.; bunların hər birini digərindən ayrı şəkildə araşdırmaq İslamı düzgün tanımaqda sapmaya səbəb olacaqdır.[42]

İslam göstərişlərinin insan fəaliyyətinin bütün sahələrini əhatə etməsi, nə dinin siyasətdən ayrılmasına imkan verir, nə də hər hansı dünyəvi və dünyamərkəzli yozumu qəbul edir. Bu səbəbdən “sekulyar müsəlman” və ya “sekulyar İslam” anlayışı ziddiyyətli hesab edilmişdir.[43]

Sekulyarizmin əsaslarının tənqidi

Ayətullah Burucerdi

İslamın qanun və prinsiplərini araşdıran hər kəs üçün heç bir şübhə və tərəddüd qalmır ki, İslam siyasi və ictimai bir dindir. Onun hökmləri yalnız ibadətlərlə və axirət səadətini təmin etməklə məhdudlaşmır; əksinə, hökmlərinin böyük bir hissəsi ölkənin idarə olunması, cəmiyyət işlərinin tənzimi və dünya səadətinin təmin olunması ilə bağlıdır. Bunlara müamilələrlə əlaqəli hökmlər, hədlər və diyələr, qisas, məhkəmə və mühakimə qaydaları, eləcə də İslam dövlətinin qorunması üçün maliyyə təminatına aid olan xüms və zəkat kimi vergilərlə bağlı hökmlər daxildir.[44]

Şiə alimləri, o cümlədən Ayətullah Cavadi Amuli, sekulyarizmin əsaslarını tənqid ediblər.[45] İslam mütəfəkkirləri tərəfindən araşdırılan və tənqid edilən sekulyarizm düşüncəsinin bəzi əsaslarına aşağıdakılar daxildir:

  • Rasionalizm (ağıla mütləq üstünlük vermək)
  • Elmə yönəlmək (təcrübi və insani elmlərə arxalanmaq)
  • Humanizm (insan-mərkəzçilik və insanın Allahın yerinə qoyulması)
  • Liberalizm (fərdi azadlığın əsas ölçü sayılması)
  • Dinsizlik (dindən üz çevirmək və ona ehtiyac duymamaq)
  • Modernizm (yenilikçilik)
  • İstənilən əmələ icazə vermək (sərhədsiz və məhdudiyyətsiz azadlıq)
  • Nisbilik (mütləq həqiqətin inkar edilməsi).[46]

Ayətullah Cəfər Sübhaninin fikrincə, əgər sekulyarizm dəqiq şəkildə təhlil edilsə, o, ateizmdən, dinin və fövqəltəbii varlıqların inkarından başqa bir şey olmayacaq.[47]

Sekulyar İslam nəzəriyyəsi

Sekulyar İslam nəzəriyyəsi – bəzi müsəlman ziyalıların irəli sürdüyü bir nəzəriyyədir və bu nəzəriyyəyə görə, dünyəvilik (sekulyarizm) ilə İslam arasında uyğunluq yaratmaq mümkündür. Hərçənd sekulyarizmin İslamla birləşdirilməsi ziddiyyətli görünə bilər, lakin bu fikrin tərəfdarları sekulyarizmin məzmununu yalnız siyasi sahə ilə məhdudlaşdırmaqla onun İslamla uyğunlaşdırıla biləcəyini iddia edirlər.

Müsəlman sekulyaristlər həyatın və dünyanın mənasının dərkində İslamın əsas mənbə olduğunu qəbul etsələr də, İslamın insanların siyasi və ictimai həyatını tənzimləyən bir hüquqi-siyasi sistem təqdim etdiyini inkar edirlər. Bu səbəbdən “İslam dünyəviliyindən (sekulyarizmindən)” danışmağın mümkün olduğunu söyləyirlər.[48]

Sekulyar İslam, yalnız siyasət sahəsində dinin hakimiyyətini inkar edir və üç əsas prinsipə söykənir:

  • Siyasi və ictimai həyata dair dini dəyərlərin anlaşılmasında İslamın mənbə kimi qəbul edilməsi;
  • Siyasi həyatın qanun və strukturlarının tənzimlənməsində İslamın əsas mənbə olmasının inkarı;
  • Siyasi həyatın və ona aid qanunların tənzimlənməsində ağılın əsas mənbə kimi qəbul edilməsi.[49]

Dəlilləri

Allahın bəndələr üzərində hakimiyyət və hökumətini inkar edib onu insanlara aid etmək, “şura” (məsləhətləşmə) prinsipinə (Şura ayəsi) istinad etmək və nübüvvəti hökumətdən ayırmaq (peyğəmbərlərin vəzifəsi dinin təbliğidir və dövlət qurmaq nübüvvətin vəzifələrinə daxil deyil) sekulyar İslam nəzəriyyəsinin müsəlman tərəfdarlarının bu nəzəriyyəni müdafiə edərkən gətirdikləri dəlillərdəndir.[50]

Mərakeşli mütəfəkkir Məhəmməd Abid əl-Cabiri hesab edir ki, Quranda elə bir ayə yoxdur ki, Peyğəmbərin (s) dəvətinin dövlət, hökumət və siyasi sistem qurmağa çağırış olmasına dəlalət etsin.[51]

Əli Əbdür-Raziq də belə düşünür ki, Quran ayələrinin və Peyğəmbər (s) sünnəsinin zahiri göstərir: Peyğəmbər (s) risalət haqqından başqa insanlar üzərində heç bir haqq sahibi deyildi və buna görə də hökmdar və ya padşah deyildi.[52] Onun fikrincə, Allah hökumət və siyasət işini insan ağlına həvalə etmişdir.[53] Əbdür-Raziqin inancına görə, Quranda dövlət qurmağın və siyasətlə məşğul olmağın vacibliyinə dair hətta yarımçıq bir dəlil belə yoxdur.[54]

Abbasəli Əmid Zəncani isə bildirir ki, Əbdür-Raziq öz nəzəriyyəsində onlarla ayə və mötəbər rəvayəti, həmçinin Peyğəmbərin (s) siyasi həyat tərzini və müsəlmanların hökumət qurmaq və siyasi institutlar yaratmaqla bağlı siyasi mədəniyyət və ənənəsini inkar etmişdir.[55]

Mehdi Bazərqan İslamda sosial və siyasətlə bağlı hökmlərin mövcudluğunu qəbul etməklə yanaşı, onların məqsədinin dünyəvi rifah və təhlükəsizliyi təmin etmək deyil, insanların tərbiyəsi, ruhlarını paklaşdırması və Allahı və axirəti yad etməyə yönəltmək olduğunu hesab edir.[56]

Onun fikrincə, İslam iqtisadiyyat, siyasət, hökumət və idarəçilik işlərini müsəlmanların özlərinə, onların ağlına və təcrübəsinə həvalə etmiş və bu mövzulara dair xüsusi hökmlər və təlimlər qoymamışdır; necə ki, evdarlıq, bağçılıq və aşpazlıq da müsəlmanların öz ixtiyarına buraxılmışdır.[57]

Bazərqan nübüvvət və hökuməti iki müstəqil məsələ hesab edir və Peyğəmbərin (s) hökumətini istisna hal kimi qiymətləndirir.[58]

Onun baxışına görə, Şiə imamları da dini hökumət və siyasətdən ayırırdılar. Onlar hökumət və xilafəti öz haqları hesab etmirdilər və yalnız İmam Əli (ə) istisna olmaqla, heç biri hökuməti qəbul etməmişdir; necə ki, İmam Rza (ə) Məmunun israrına baxmayaraq xilafəti qəbul etmədi və İmam Həsən (ə) Müaviyə ilə sülh bağlayaraq hökuməti ona təhvil verdi.[59]

Sekulyar İslamın tərəfdarları

Müəllifi Əli Əbdür-Raziq olan "Əl-İslamu və üsulul-hokmi" kitabı

Türkiyənin ilk prezidenti Mustafa Kamal Atatürk, (vəfatı. 1938), Əli Əbdür-Raziq (vəfatı. 1966), Qasim Əmin, Taha Hüseyn və Xalid Məhəmməd Xalid kimi misirli ziyalılar, hindli mütəfəkkir Səid Əhməd Xan (vəfatı. 1898), eləcə də Mirzə Fəthəli Axundzadə (vəfatı. 1295 q.) və Mirzə Malkum xan Nazimüddövlə (vəfatı. 1326 q.) kimi iranlı ziyalılar İslam dünyasında sekulyarizmin baniləri kimi tanıdılmışlar.[60]

Həmçinin Məhəmməd Abid əl-Cabiri, Məhəmməd Səid əl-Əşmavi, Nəsr Hamid Əbu Zeyd kimi misirli ziyalılar və mərakeşli ziyalı Əbdu Filali Ənsari(61) də sekulyarizmin tərəfdarları sırasında qeyd olunur.

İranda isə Mehdi Bazərgan, Əbdül-Kərim Suruş, Məhəmməd Müctəhid Şəbistəri və Mustafa Məlikian sekulyar İslamın dörd nümayəndəsi və müdafiəçisi kimi təqdim edilmişlər. Onların məqsədi, İslamın xüsusi bir yozumuna əsaslanaraq onun sekulyarizm ilə uyğunluğunu sübut etmək olmuşdur.[61]

Ayətullah Cavadi Amulinin fikrincə, dindarların üç qrupu sekulyarizmin tərəfdarı sayılır:

  • Birinci qrup: Dinin fəaliyyət dairəsini şəxsi və əxlaqi məsələlərlə məhdudlaşdıranlar.
  • İkinci qrup: Dinin fəaliyyət dairəsinin ictimai məsələləri də əhatə etdiyini qəbul edən, lakin, cəmiyyəti idarə edən və hakim olan şəxs mütləq məsum olmalıdır; qeyri-məsum şəxsin dini cəmiyyətdə icra etmək və hakim olmaq hüququ yoxdur, deyənlər.
  • Üçüncü qrup: Dinin mahiyyətcə müqəddəs və pak olduğuna inanan və düşünənlər ki, dinin dünyəvi və sosial işlərə qarışması onun müqəddəsliyinin azalmasına və zədələnməsinə səbəb olur.[62]

Ruhaniliyin hökumət işlərindən ayrılması

Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, İslam dünyasında sekulyarizm, bütün həyat sahələrinin dünyəviləşdirilməsi ya müqəddəssizləşdirilməsi anlamına gələn xristian dünyasındakı sekulyarizmdən fərqlənir.[63] İslam dünyasında sekulyarizm daha çox dinin siyasətdən ayrılması və bəzən də ruhaniyyətin dövlətdən ayrılması mənasında işlədilir.[64]

“Teoridən əmələ qədər sekulyarizm” kitabının müəllifi Məhəmməd Borqəi, İslamda sekulyarizm məsələsini İslam hüquq sistemi ilə vəzifənin müəyyən edilməsi məsələsi, yəni fiqh hesab edir. O, belə düşünür ki, Misir və Pakistan kimi ölkələrdə ruhaniyyət və “İxvanul-Müslimin” kimi dini təşkilatlar hökumətə qarışmırlar, lakin bu ölkələrin qanunları hələ də İslam şəriətinə əsaslanır.[65]

İslam siyasi düşüncəsi üzrə tədqiqatçı Seyid Sadiq Həqiqət, müsəlman mütəfəkkirlər içində iki qrupu sekulyar sayır:

  • Din və siyasət əlaqəsini inkar edənlər
  • Din və siyasət institutlarının müstəqilliyinə inananlar

İkinci qrup – yəni din və siyasət institutlarının müstəqilliyini qəbul edənlər – özləri də bir neçə hissəyə bölünür:

  • Təfkik tərəfdarları: Din və siyasətin iki müstəqil sahə olduğunu və aralarında heç bir əlaqənin olmadığını iddia edirlər. Məhdi Haeri Yəzdi və Əbdül-Kərim Suruş bu qrupa daxildirlər.
  • Təfsil tərəfdarları: İmamın hüzuru dövrü ilə qeybət dövrünü bir-birindən ayırırlar. Onların fikrincə, hərçənd imamların siyasi məqamı var, amma qeybət dövründə fəqihlərin hakimiyyət qurmasının və sosial-siyasi işlərə qarışmasının əleyhinədirlər. Axund Xorasani və Əbdül-Kərim Haeri Yəzdi bu qrupa daxildir.[66]

Ayətullah Burucerdi də din sahəsinin siyasət arenasından ayrılmasının tərəfdarlarından hesab edilir. Onun fikrincə, siyasi vilayət və hökumət qurmaq peyğəmbərlərin və imamların vəzifələrindən deyil və onların siyasətə müdaxiləsi yalnız zərurət qədər olmuşdur.[67] Şiə fəqihi və filosofu Məhdi Haeri Yəzdi də hesab edirdi ki, dinin işi hökumət etmək deyil və siyasi məsələlər dinin sferasından kənardadır.[68]

İslam dünyasında yaranma tarixi və zəminlər

İslam dünyasında sekulyarizmin bir düşüncə axını kimi formalaşması miladi təqvimi ilə 20-ci əsrin əvvəllərinə aid edilir.[69] Bəzi araşdırmaçılar dinin siyasət və hakimiyyətdən ayrılmasının əvvəlini hicri 11-ci ildə baş verən Səqifə hadisəsinə,[70] bəziləri isə bunu Müaviyə ibn Əbu Süfyanın (vəfatı. 60 h.q.) və ondan sonra oğlu Yezidin dövrünə aid edirlər.[71]

Sekulyarizm ilk dəfə xristianlıqda ortaya çıxmış və sonra İslam dünyasına keçmişdir.[72]

Bəzi tədqiqatçılar Misirdə Məhəmməd Əli Paşanın (vəfatı. miladi 1849) hakimiyyətini ərəb dünyasında sekulyar düşüncənin başlanğıcı hesab edirlər.[73] Başqa alimlər isə sekulyarist ideyanın İslam dünyasına 17–18-ci əsrlərdə Qərb ölkələrinin nüfuzu ilə eyni vaxtda daxil olduğunu söyləmişlər.[74]

1924-cü ildə Osmanlı dövlətinin süqutu və Mustafa Kamal Atatürkün Türkiyədə hakimiyyətə gəlməsi İslam dünyasında sekulyarizmin yaranmasına təsir göstərən amillərdən sayılır. Atatürk Osmanlı xilafətinin süqut etməsindən sonra Türkiyədə sekulyar hökumət qurdu.[75]

Deyilir ki, Rza şah (hakimiyyəti: 1304–1320 ş.) da Atatürkdən nümunə götürərək İranda laik və sekulyar sistem yaratmış və ruhaniləri siyasət meydanından uzaqlaşdırmışdır.[76] İslam dünyasında sekulyarizmin yaranma səbəb və zəminləri arasında aşağıdakılar qeyd olunur:[77] dinin yanlış təfsiri,

  • azadlığa və hər şeyin icazəli olmasına meyl,
  • Qərbə kor-koranə təqlid,
  • zalım hakimiyyətlərin hökmranlığı,
  • müstəmləkəçilik.

Filosof və siyasət araşdırmaçısı Şəhriyar Zərşünasın sözlərinə görə, İranda sekulyarizm anlayışı təxminən şəmsi təqvimi ilə 13-cü əsrin qırxıncı illərində (Qacarlar dövrü) gündəmə gəlmişdir.[78]

Bəzi müəlliflər isə İranda sekulyarizmin formalaşmasını Mirzə Fəthəli Axundzadə ilə bağlayır və hesab edirlər ki, bu düşüncə Məşrutə dövründən şəmsi təqvimi ilə 1357-ci ilə qədər hakim olmuş, İslam İnqilabının bu tarixdə (miladi 1979-cu il) qələbəsindən sonra isə zəifləməyə başlamışdır. İnqilabdan sonra isə yenidən bəzi ziyalılar tərəfindən bərpa edilərək təbliğ olunmuşdur.[79]

Cəfər Sübhaniyə görə, müsəlman ölkələrində materializmin tərəfdarları materializmi sekulyarizm adı altında təqdim edib yayırlar; çünki müsəlman ölkələrində dini və fövqəl-maddəni inkar edən materializmi açıq şəkildə qəbul etmirlər, amma sekulyarizm məlumatsız ziyalılar üçün cəlbedici görünür.[80] Xristian dünyasında sekulyarizmin yaranmasının səbəbləri kimi aşağıdakılar göstərilir:

  • Müqəddəs Kitabın təlimləri,
  • xristian təfsirçilərinin və ilahiyyatçılarının baxışları,
  • İncil mətnlərində siyasi və ictimai sistemin olmaması,
  • kilsə aparatında korrupsiya,
  • kilsənin elm və biliklə mübarizəsi.[81]

Ayətullah Sübhani isə hesab edir ki, bu səbəb və zəminlərin heç biri İslamda və İslam dünyasında mövcud olmamış və hələ də mövcud deyil.[82]

İstinadlar

  1. ↑ Burqai, Sekularizm əz nəzər ta əməl, h.ş 1381, s.19
  2. ↑ Zərşenas, Vajenamaye siyasi - fərhəngi, h.ş 1393, s.145
  3. ↑ Tahiri, Dərshayi əz Kəlame cədid, h.ş 1384, s.442
  4. ↑ Baxın: Sübhani, Ürfi şodəne din, h.ş 1384, s.56; Rəbbani Qolpayqani, Nəqde məbaniye Sekularizm, h.ş 1382, Müqəddimə
  5. ↑ Burqai, Sekularizm əz nəzər ta əməl, h.ş 1381, s.18, 25-29
  6. ↑ Meşkat, Fərhənge vajeha, h.ş 1402, s.270, 272
  7. ↑ Məsiri, Əl-İlmaniyyətul-coziyyə vəl-ilmaniyyətuş-şamilə, h.q 1423, c.2, s.471 və 472
  8. ↑ Cavadi Amuli, Nisbəte din və dünya, h.ş 1381, s.17
  9. ↑ Burqai, Sekularizm əz nəzər ta əməl, h.ş 1381, s.19 və 28
  10. ↑ Həqiqət, Təşəyyö və ürfigerayi, s.114
  11. ↑ Zərşenas, Vajenamaye siyasi - fərhəngi, h.ş 1393, s.144
  12. ↑ Rəbbani Qolpayqani, Nəqde məbaniye Sekularizm, h.ş 1382, s.4
  13. ↑ Burqai, Sekularizm əz nəzər ta əməl, h.ş 1381, s.19; Həqiqət, Təşəyyö və ürfigerayi, s.115, 117-119
  14. ↑ Zərşenas, Vajenamaye siyasi - fərhəngi, h.ş 1393, s.144-145
  15. ↑ Sübhani, Ürfi şodəne din, h.ş 1384, s.42
  16. ↑ Cavadi Amuli, Nisbəte din və dünya, h.ş 1381, s.19
  17. ↑ Zərşenas, Vajenamaye siyasi - fərhəngi, h.ş 1393, s.144
  18. ↑ Zərşenas, Vajenamaye siyasi - fərhəngi, h.ş 1393, s.145
  19. ↑ Məsiri, Əl-İlmaniyyətu təhtəl-məvhər, h.q 1421, s.12; Rəbbani Qolpayqani, Nəqde məbaniye Sekularizm, h.ş 1382, s.9-12; Meşkat, Fərhənge vajeha, h.ş 1402, s.271
  20. ↑ Zərşenas, Vajenamaye siyasi - fərhəngi, h.ş 1393, s.145; Rəbbani Qolpayqani, Nəqde məbaniye Sekularizm, h.ş 1382, s.5
  21. ↑ Həqiqət, Təşəyyö və ürfigerayi, s.119
  22. ↑ Xaqani İsfahani və Abbasi, Costari dərbareye do vaje Sekularizm və laisitə və bərabər nəhadhaye Farsi və ərəbi iyn do, s.61
  23. ↑ Burqai, Sekularizm əz nəzər ta əməl, h.ş 1381, s.17
  24. ↑ Baxın: Burqai, Sekularizm əz nəzər ta əməl, h.ş 1381, s.17 və 35; Rəbbani Qolpayqani, Nəqde məbaniye Sekularizm, h.ş 1382, s.7
  25. ↑ Xaqani İsfahani və Abbasi, Costari dərbareye do vaje Sekularizm və laisitə və bərabər nəhadhaye Farsi və ərəbi iyn do, s.57, 69 və 70; Rəbbani Qolpayqani, Nəqde məbaniye Sekularizm, h.ş 1382, s.7
  26. ↑ Nikpey, Neqahe vije: dər rədde neqahe zatgerayane, s.8
  27. ↑ Haşimi, Sekularizm, s.15
  28. ↑ Sübhani, Ürfi şodəne din, h.ş 1384, s.56; Rəbbani Qolpayqani, Nəqde məbaniye Sekularizm, h.ş 1382, s.47
  29. ↑ Qədrdan Qəramələki, Sekularizm dər məsihiyyət və İslam, h.ş 1379, s.163
  30. ↑ Burqai, Sekularizm əz nəzər ta əməl, h.ş 1381, s.22
  31. ↑ Burqai, Sekularizm əz nəzər ta əməl, h.ş 1381, s.121
  32. ↑ Meşkat, Fərhənge vajeha, h.ş 1402, s.281; Qədrdan Qəramələki, Sekularizm dər məsihiyyət və İslam, h.ş 1379, s.121-124
  33. ↑ Həqiqət, Təşəyyö və ürfigerayi, s.121
  34. ↑ Baxın: Bəqərə surəsi, ayə 213; Hədid surəsi, ayə 25
  35. ↑ Rəbbani Qolpayqani, Nəqde məbaniye Sekularizm, h.ş 1382, s.47 və
  36. ↑ Sübhani, Ürfi şodəne din, h.ş 1384, s.56
  37. ↑ Misbah Yəzdi, Nəzəriyyeye siyasiye islam, h.ş 1391, c.1, s.46-50
  38. ↑ Sübhani, Ürfi şodəne din, h.ş 1384, s.56
  39. ↑ Sübhani, Ürfi şodəne din, h.ş 1384, s.57
  40. ↑ Əmid Zəncani, Məbaniye əndişeye Siyasiye İslam, h.ş 1379, s.68
  41. ↑ Əmid Zəncani, Məbaniye əndişeye Siyasiye İslam, h.ş 1379, s.69
  42. ↑ Əmid Zəncani, Məbaniye əndişeye Siyasiye İslam, h.ş 1379, s.122
  43. ↑ Meşkat, Fərhənge vajeha, h.ş 1402, s.280
  44. ↑ Müntəziri, Əl-Bədruz-zahir, h.q 1416, s.74
  45. ↑ Nümunə üçün baxın: Cavadi Amuli, Nisbəte din və dünya, h.ş 1381, s.33-62; Sübhani, Məbaniye Sekularizm, s.15-17; Rəbbani Qolpayqani, Nəqde məbaniye Sekularizm, h.ş 1382, s.74-304
  46. ↑ Nümunə üçün baxın: Cavadi Amuli, Nisbəte din və dünya, h.ş 1381, s.33-62; Rəbbani Qolpayqani, Nəqde məbaniye Sekularizm, h.ş 1382, s.74-245; Əsəd Əlizadə, İslam və çaleşhaye fikri müasir (Sekularizm), h.ş 1383, s.35-67
  47. ↑ Sübhani, Ürfi şodəne din, h.ş 1384, s.42
  48. ↑ Mir Əhmədi, Sekularisme İslami; Nəqdi bər didqah və ruşənfekirane müsəlman, h.ş 1390, s.104
  49. ↑ Mir Əhmədi, Sekularisme İslami; Nəqdi bər didqah və ruşənfekirane müsəlman, h.ş 1390, s.106-115
  50. ↑ Qədrdan Qəramələki, Sekularizm dər məsihiyyət və İslam, h.ş 1379, s.173-184
  51. ↑ Mir Əhmədi, Sekularisme İslami; Nəqdi bər didqah və ruşənfekirane müsəlman, h.ş 1390, s.84
  52. ↑ Əbdür-Raziq, Əl-İslam və Üsulul-hukm, h.q 1344, s.71-76
  53. ↑ Əbdür-Raziq, Əl-İslam və Üsulul-hukm, h.q 1344, s.78
  54. ↑ Əmid Zəncani, Məbaniye əndişeye Siyasiye İslam, h.ş 1379, s.62
  55. ↑ Əmid Zəncani, Məbaniye əndişeye Siyasiye İslam, h.ş 1379, s.64-65
  56. ↑ Bazərqan, Axirət və xoda, Hədəfe besəte ənbiya, s.52-53
  57. ↑ Bazərqan, Axirət və xoda, Hədəfe besəte ənbiya, s.56
  58. ↑ Bazərqan, Axirət və xoda, Hədəfe besəte ənbiya, s.56
  59. ↑ Bazərqan, Axirət və xoda, Hədəfe besəte ənbiya, s.49-50
  60. ↑ Əsəd Əlizadə, İslam və çaleşhaye fikri müasir (Sekularizm), h.ş 1383, s.72-73
  61. ↑ Mir Əhmədi, Sekularisme İslami; Nəqdi bər didqah və ruşənfekirane müsəlman, h.ş 1390, s.80-81
  62. ↑ Mir Əhmədi, Sekularisme İslami; Nəqdi bər didqah və ruşənfekirane müsəlman, h.ş 1390, s.51
  63. ↑ Burqai, Sekularizm əz nəzər ta əməl, h.ş 1381, s.123; Həqiqət, Təşəyyö və ürfigerayi, s.122
  64. ↑ Həqiqət, Təşəyyö və ürfigerayi, s.122
  65. ↑ Burqai, Sekularizm əz nəzər ta əməl, h.ş 1381, s.123
  66. ↑ Burqai, Sekularizm əz nəzər ta əməl, h.ş 1381, s.123-125
  67. ↑ Həqiqət, Təşəyyö və ürfigerayi, s.126-128
  68. ↑ Burqai, Sekularizm əz nəzər ta əməl, h.ş 1381, s.264-265; Kadivər, «نظریه نهم: وکالت مالکان شخصی مشاع‌»
  69. ↑ Mir Əhmədi, Sekularisme İslami; Nəqdi bər didqah və ruşənfekirane müsəlman, h.ş 1390, s.17-18
  70. ↑ Əsəd Əlizadə, İslam və çaleşhaye fikri müasir (Sekularizm), h.ş 1383, s.68
  71. ↑ Qədrdan Qəramələki, Sekularizm dər məsihiyyət və İslam, h.ş 1379, s.115-116
  72. ↑ Rəbbani Qolpayqani, Nəqde məbaniye Sekularizm, h.ş 1382, müqəddimə
  73. ↑ Baxın: Qədrdan Qəramələki, Sekularizm dər məsihiyyət və İslam, h.ş 1379, s.117; Əsəd Əlizadə, İslam və çaleşhaye fikri müasir (Sekularizm), h.ş 1383, s.71
  74. ↑ Baxın: Əsəd Əlizadə, İslam və çaleşhaye fikri müasir (Sekularizm), h.ş 1383, s.71; Qədrdan Qəramələki, Sekularizm dər məsihiyyət və İslam, h.ş 1379, s.117
  75. ↑ Qədrdan Qəramələki, Sekularizm dər məsihiyyət və İslam, h.ş 1379, s.118; Əsəd Əlizadə, İslam və çaleşhaye fikri müasir (Sekularizm), h.ş 1383, s.69-70
  76. ↑ Qədrdan Qəramələki, Sekularizm dər məsihiyyət və İslam, h.ş 1379, s.120
  77. ↑ İskəndəri, Sirabe sekularism dər kəvire İran, h.ş 1394, s.79-94
  78. ↑ Zərşenas, Vajenamaye siyasi - fərhəngi, h.ş 1393, s.146
  79. ↑ İskəndəri, Sirabe sekularism dər kəvire İran, h.ş 1394, s.144
  80. ↑ Sübhani, Ürfi şodəne din, h.ş 1384, s.39
  81. ↑ Sübhani, Ürfi şodəne din, h.ş 1384, s.49-55; Meşkat, Fərhənge vajeha, h.ş 1402, s.270-272
  82. ↑ Sübhani, Ürfi şodəne din, h.ş 1384, s.55

Ədəbiyyat

  • Əbdür-Raziq, Əli, Əl-İslam və Üsulul-hukm, Misir, Mətbuaətu Misir, 3-cü çap, h.q. 1344.
  • Əlizadə, Əkbər, İslam və çaleşhaye fikri müasir (Sekularizm), Qum, Mərkəze pejuheşhaye sədosima, 1-ci çap, h.ş. 1383.
  • Əmid Zəncani, Əbasəli, Məbaniye əndişeye Siyasiye İslam, Tehran, Muəssiseye fərhəngiye daneş və əndişeye müasir, 1-ci çap, h.ş. 1379.
  • Bazərqan, Mehdi, آخرت و خدا، هدف بعثت انبیا, Məcəlleye Kiyhan, nömrə 1374.
  • Burqai, Məhəmməd, Sekularizm əz nəzər ta əməl, Tehran, Qətrə, 1-ci çap, h.ş. 1381.
  • Cavadi Amuli, Abdullah, Nisbəte din və dünya; Bərresi və nəqde nəzəriyyeye Sekularizm, təhqiq və tənzim: Əli Rza və Ruğəni Müvəffəq, Qum, İsra nəşri, 2-ci çap, h.ş. 1381.
  • Haşimi, Seyid Əhməd, Sekularizm, Dər daneşnameye cəhane İslam, Tehran, Bunyade dairətul-məarife İslami, 1-ci çap, h.ş. 1396.
  • Həqiqət, Seyid Sadiq, تشیع و عرفی‌گرایی, Fəslnameye rəhyaftehaye siyasi və bəynəl-miləl, nömrə 18, Yay, h.ş. 1388.
  • İskəndəri, Mustafa, Sirabe sekularism dər kəvire İran, Qum, Dəftəre nəşre məarif, h.ş. 1394.
  • Meşkat, Əbdür-Rəsul (və bir qrup yazıçı), Fərhənge vajeha; Dər Amədi bər məkatib və əndişehaye müasir, Tehran, Səmt; Qum, Müəssiseye əndişe və fərhənge dini, 7-ci çap, h.ş. 1402.
  • Mir Əhmədi, Mənsur, Sekularisme İslami; Nəqdi bər didqah və ruşənfekirane müsəlman, Qum, pejuheşqahe ulum və fərhənge İslami, 2-ci çap, h.ş. 1390.
  • Misbah Yəzdi, Məhəmməd Təqi, Nəzəriyyeye siyasiye islam, Qum, Müəssiseye amuzeş və pejuheşi İmam Xomeyni, 6-cı çap, h.ş. 1391.
  • Məsiri, Əbdül-Vəhhab, Əl-İlmaniyyətul-coziyyə vəl-ilmaniyyətuş-şamilə, Beyrut, Darul-Şuruq, h.q. 1421.
  • Məsiri, Əbdül-Vəhhab, Əl-İlmaniyyətu təhtəl-məvhər, Dəməşq, Darul-fikr, h.q. 1421.
  • Müntəziri, Hüseynəli, Əl-Bədruz-zahir fi səlatil-cümə vəl-müsafir, təqrire bəhshaye Ayətullahul-üzma Hüseyn Təbatəbai Burucerdi, Qum, Məktəbətu Ayətullahil-üzma Əl-Müntəziri, 3-cü çap, h.q. 1416.
  • Nikpey, Əmir, Neqahe vije: dər rədde neqahe zatgerayane, Məcəlleye baztabe əndişe, nömrə 104, h.ş. 1387.
  • Qədrdan Qəramələki, Məhəmməd Həsən, Sekularizm dər məsihiyyət və İslam, Qum, Dəftəre təbliğate hozeye elmiyyeye Qum, 1-ci çap, h.ş. 1379.
  • Rəbbani Qolpayqani, Əli, Nəqde məbaniye Sekularizm, Mərkəze modiriyyəte hozeye elmiyyeye Qum, 1-ci çap, h.ş. 1382.
  • Sübhani, Cəfər, Ürfi şodəne din, Qum, İmam Sadiq (ə) müəssisəsi, h.ş. 1384.
  • Sübhani, Cəfər, مبانی سکولاریسم, Fəslnameye kəlame İslami, nömrə 59, h.ş. 1385.
  • Tahiri, Həbibullah, Dərshayi əz Kəlame cədid, Qum, Dəftəre enteşarate İslami (cameye müdərrisin Hozeye elmiyyeye Qum), h.ş. 1384.
  • Xaqani İsfahani, Məhəmməd və Hüseyn Abbasi, جستاری درباره دو واژه سکولاریسم و لائیسیته و برابر نهادهای فارسی و عربی این دو, Dər məcəlleye ədyan və irfan, nömrə 1, Bahar və Yay, h.ş. 1389.
  • Zərşenas, Şəhriyar, Vajenamaye siyasi-fərhəngi, Qum, Dəftəre nəşre məarif, 1-ci çap, h.ş. 1393.

Xarici keçidlər

Mənbə — "https://az.wikishia.net/w/index.php?title=Taslim:Sekulyarizm&oldid=25933"