Taslim:İran İslam İnqilabı

İran İslam İnqilabı

İran İslam İnqilabında baş vermiş aksiyalardan
Digər adları	İranın 1978-ci il inqilabı
Məkan	İranın bütün ərazilərində
Rəhbər/Rəhbərlər	İmam Xomeyni
Qruplar və partiyalar	Mübariz ruhanilər cəmiyyəti - İslam inqilabı mücahidlər təşkilatı - İslam mutəlifə heyətləri - İran azadlıq hərəkatı - İran xalq mücahidlər hərəkatı
Səbəblər	Pəhləvi hakimiyyətindən narazılıq, siyasi despotizm, hökumətin mədəni və sosial siyasətləri, iqtisadi problemlər, xarici güclərin təsirinə qarşı çıxmaq və siyasi İslam yanaşmasının genişlənməsi
Hədəflər	Pəhləvi hakimiyyətinin devrilməsi, İslam hökumətinin qurulması, siyasi müstəqillik və xarici güclərin təsirinə qarşı mübarizə
Hadisənin izahı	İran İslam İnqilabı 1340-cı hicri-şəmsi illərindən başlayaraq Pəhləvi hakimiyyətinə qarşı etirazlar, nümayişlər və tətillər silsiləsi olmuş və 1357-ci ildə ən yüksək həddə çatmışdır. Feyziyyə hadisəsindən və 15 Xordad qiyamından sonra İmam Xomeyni hökumətə qarşı müxalifətin əsas liderlərindən birinə çevrilmiş və 1343-cü ildə İrandan sürgün edilmişdir. 1356-cı ildən etirazların genişlənməsi və 19 Dey qiyamı, Təbrizdə 29 Bəhmən qiyamı və 17 Şəhrivər hadisəsi kimi hadisələrin baş verməsi hökumətin siyasi böhranını daha da dərinləşdirmişdir. Məhəmməd Rza Şah Pəhləvinin 26 Dey 1357-ci ildə İrandan çıxmasından sonra İmam Xomeyni 12 Bəhməndə İrana qayıtmış və nəhayət, 22 Bəhmən 1357-ci ildə Pəhləvi hakimiyyəti süqut etmiş, İnqilab qələbə qazanmışdır.
Şüarlar	Şaha ölüm, Müstəqillik, Azadlıq, İslam höküməti; İstiqlal, azadlıq, İslam cümhuriyyəti
Üslublar	Nümayişlər, yürüşlər, tətillər, oturaq aksiyalar, siyasi və mədəni fəaliyyətlər və bəyanatların yayılması
Mühüm hadisələr	Feyziyyə hadisəsi, 15 Xordad qiyamı, İmam Xomeyninin sürgünü, 19 Dey qiyamı, Təbrizdə 29 Bəhmən qiyamı, Yəzddə 10 Fərvərdin qiyamı, 17 Şəhrivər qiyamı, İranda müvəqqəti dövlətin təşkil olması, Şahın İrandan qaçması, 22 Bəhmən İslam inqilabının qələbə çalması və İmam Xomeynin İrana qayıdışı
Nəticələri/Təsirləri	Pəhləvi monarxiya sisteminin süqutu, İranın müvəqqəti hökumətinin yaradılması, İran İslam Respublikası üzrə referendumun keçirilməsi, İslam Respublikası sisteminin təsis edilməsi və İranın siyasi strukturunun dəyişdirilməsi
Hər iki tərəf	Pəhləvi höküməti \ İnqilabi güclər və höümətin müxalifləri
Xəsarətlər	Etirazçılardan və hökümət qüvvələrindən bir çox insanın yaralanması və öldürülməsi
Əlaqəli	İran İslam Cümhuriyyəti, İran İslam Respublikası üzrə referendumun keçirilməsi, İran İslam Respublikasının konistutsiyası

Bu məqalə Hicr-şəmsi ilinin 1357-ci ildə (1978) İran xalqının etdiyi inqilab barəsindədir. İranın hakimiyyət sistemi haqda məlumat almaq üçün İran İslam Cümhuriyyətinin sistemi adlı məqaləyə daxil olun.

İran İslam İnqilabı, (farsca: انقلاب اسلامی ایران) İranda baş verən siyasi və ictimai bir dönüş idi və şəmsi təqvimi ilə 1357‑ci ilin bəhmən ayının 22-də (milady 1979‑cu il) Pəhləvi hakimiyyətinin devrilməsi ilə nəticələndi. Bu inqilab Şiə mərcəyi‑təqlidi olan İmam Xomeyninin (r.ə) rəhbərliyi ilə formalaşdı və nəticədə ruhanilərin rəhbərliyinə əsaslanan, islam və şiə təlimlərinə söykənən bir dövlət quruldu. Yeni konstitusiyanın İslam hökmlərinə əsasən hazırlanması və Qərb modellərinin yerinə bəzi dini anlayışların gətirilməsi bu inqilabın mühüm nəticələri kimi qeyd olunur. Həmçinin bildirilir ki, İran İslam İnqilabı Yaxın Şərqin siyasi nizamına və ümumilikdə dünyaya təsir göstərmiş, digər ölkələrdəki bəzi islamçı hərəkatlara ilham vermişdir.

Sosioloqların və siyasi analitiklərin fikrincə, inqilaba zəmin yaradan amillər arasında Pəhləvi hakimiyyətinin din əleyhinə siyasəti, müxaliflərin repressiyası, maliyyə korrupsiyası və xarici güclərdən asılılıq kimi məsələlər var idi. Bu kontekstdə dini meyllərin yenidən güclənməsi, ruhanilərin mübarizəyə rəhbərlik etməsi, xalq etirazları və Qum əhalisinin şəmsi təqvimi ilə 19 Dey qiyamı, eləcə də Tehrandakı 17 Şəhrivər nümayişləri kimi hadisələr inqilab prosesini sürətləndirdi.

İslam İnqilabı siyasi partiyalar və sol qruplardan tutmuş ruhanilərə və silahlı təşkilatlara qədər cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrini əhatə edirdi. İmam Xomeyni (r.ə) Şiə mərcəyi və siyasi lider kimi sadə həyat tərzi və Pəhləvi siyasətinə tənqidi münasibəti ilə müxtəlif qrupları inqilabın məqsədləri ətrafında birləşdirə bildi. Bu dövrdə ruhanilər üç qrupa bölünürdü: siyasətdə fəal olanlar (məsələn, Əkbər Haşimi Rəfsəncani), dini‑fikir əsaslarını izah etməyə yönələnlər (məsələn, Mürtəza Mutəhhəri) və ehtiyatlı və ya qeyri‑siyasi mövqedə duranlar (məsələn, Seyid Məhəmməd Kazım Şəriətmədari). Həmçinin Məhəmməd Mehdi Bazərqan və Əli Şəriəti kimi dini ziyalılar milli‑dini diskursun və siyasi İslam düşüncəsinin formalaşmasında mühüm rol oynadılar. Silahlı qruplar da müxtəlif ideoloji xətt üzrə fəaliyyət göstərirdi və qadınlar da etirazlarda və inqilabi fəaliyyətlərdə fəal iştirak edirdilər.

Qeyd olunur ki, şiə təlimləri, o cümlədən sosial ədalət, imamət və məhdəviyyət inqilabi diskursun formalaşmasına təsir göstərmiş, İmam Əli (ə) və İmam Hüseynin (ə) tarixi şəxsiyyətləri isə zalım hakimiyyətlərə qarşı mübarizə və qiyam üçün ilham mənbəyi hesab olunmuşdur.

İran İslam İnqilabının əhəmiyyəti və mövqeyi

İran İslam İnqilabı, İranda baş verən böyük siyasi və ictimai dəyişiklik idi və şəmsi təqviminə əsasən 1357‑ci ilin bəhmən ayının 22-də (1979‑cu il) Pəhləvi hakimiyyətinin devrilməsi ilə nəticələnərək təxminən 2500 illik monarxiya ənənəsinə son qoydu. Bu inqilab Şiə mərcəyi İmam Xomeyninin (r.ə) rəhbərliyi altında və Pəhləvi rejiminin siyasətlərindən və fəaliyyətindən yaranan ümumi narazılıqların fonunda baş verdi. İnqilabın məzhəbi yönü onun fərqləndirici və mürəkkəb xüsusiyyətlərindən biri hesab olunur. İran‑amerikalı tarixçi Yervand Abrahamiyan, İslam inqilabının qələbəsini siyasi partiyalarla sosial qrupların deyil, ənənəvi ruhanilərin rəhbərliyi ilə baş tutduğu üçün misilsiz bir hadisə kimi qiymətləndirir.

Siyasi elmlər tədqiqatçısı Mehdi Nəcəfzadə, İran İslam İnqilabını və İslam Cümhuriyyəti sisteminin qurulmasını İranda Şiə məzhəbinin ictimailəşməsi prosesinin tarixi davamı kimi dəyərləndirir. Siyasi elmlər üzrə ustad Sadiq Zibakəlam isə İslam İnqilabını Səfəvilər dövründən sonra İranın İslamdan sonrakı tarixində ən böyük dönüş nöqtələrindən biri kimi təsvir etmişdir. İran İslam Cümhuriyyətinin tərəfdarlarının bir hissəsinin ədəbiyyatında İslam İnqilabı, İmam Zamanın (ə.f) zühuruna zəmin yaradan amillərdən biri kimi də xatırlanır.

İslam İnqilabının şüarları

“Hər bir şey üçün müəyyən bir ömür və istifadə müddəti təsəvvür etmək olar, amma bu dini inqilabın qlobal şüarları bu qaydadan istisnadır; onlar heç vaxt yararsız və mənasız olmayacaq, çünki insan fitrəti bütün dövrlərdə onlarla yoğrulmuşdur. Azadlıq, əxlaq, mənəviyyat, ədalət, müstəqillik, izzət, rasionalizm, qardaşlıq kimi şüarların heç biri yalnız bir nəslə və bir cəmiyyətə aid deyil ki, bir dövrdə parlasın, başqa dövrdə sönsün. Heç vaxt elə bir xalq təsəvvür etmək olmaz ki, bu mübarək üfüqlərdən bezsin.”

Seyid Əli Xamenei, Qami Dovvom (İnqilabın ikinci mərhələsi) Bəyanatı

Dini hökumətin gerçəkləşməsi və şiə ideallarının həyata keçməsi

Şəmsi təqvimi ilə 1357‑ci ildə inqilabının qələbəsi ilə İslamın bəzi ictimai və hökumətə dair hökmləri ilk dəfə olaraq icra mərhələsinə keçdi. Şiə filosofu Məhəmməd Təqi Misbah Yəzdi, İran İslam İnqilabının qələbəsini İslam dəyərlərinin və ideallarının həyata keçməsi üçün bir fürsət, həmçinin peyğəmbərlərin və ilahi övliyaların minilliklər boyu dini hökumətin qurulması uğrunda göstərdikləri səylərin nəticəsi kimi qiymətləndirir. O, bu inqilabı, insanların İslam Peyğəmbərinə (s) üz tutmasından sonra dinlər tarixində baş vermiş ikinci böyük ilahi sıçrayış adlandırmışdır. Misirli mütəfəkkir Əli Əbulxeyr isə İslam İnqilabını zalım hökumətlərə qarşı mübarizə yolunda və İmam Hüseynin (ə) qiyamından ilham alan bir hərəkat kimi təqdim edir. Abbasəli Əmid Zəncaninin nəqlinə görə, Sovet Kommunist Partiyasının baş katibi İran İslam İnqilabının qələbəsini İslamın yenidən dirçəlişi adlandırmış və onu 20-ci əsrin ən mühüm siyasi hadisəsi kimi dəyərləndirmişdir.

İranın daxili siyasətinin yenidən tərifi və qlobal nizamın sarsılması

Bildirilir ki, İslam İnqilabı ölkənin siyasi, iqtisadi və hərbi strukturlarında geniş dəyişikliklər yaratdı və eyni zamanda dini sistemin formalaşması üçün zəmin hazırladı. Necə ki, şəmsi təqvimi ilə 1285‑ci il Məşrutə İnqilabı dövründə Qərb yönümlü ziyalıların təsiri ilə qeyri‑dini konstitusiya qəbul edilmiş və İran cəmiyyəti sekulyarlaşma və Qərbləşmə istiqamətinə yönəlmişdi. Bunun əksinə olaraq, İslam İnqilabı konstitusiyanı dini hökmlərə uyğun şəkildə tərtib etdi və bəzi Qərb anlayışlarının yerinə dini məfhumlar gətirildi.

Abbasəli Əmid Zəncaninin sözlərinə əsasən, şəmsi təqvimi ilə 1357‑ci il inqilabı İranın strateji və iqtisadi mövqeyinə görə dünya güclərinin siyasi hesablamalarına ciddi təsir göstərdi. Həmçinin qeyd olunur ki, İslam İnqilabı öz dövrünün beynəlxalq sistemi ilə ziddiyyət təşkil edir və dünya güclərinin maraqları ilə uyğunlaşmayan dəyərlər irəli sürürdü; məsələn, müstəqillik, azadlıq, ədalət, öz müqəddəratını təyinetmə haqqı, məzlumların birliyi və müstəmləkəçiliyə qarşı mübarizə. ABŞ prezidentinin o dövrdəki milli təhlükəsizlik müşaviri Zbiqnev Bjezinski Pəhləvi rejiminin süqutunu ABŞ hökumətinin ən böyük məğlubiyyəti kimi qiymətləndirmişdir. Bəzi amerikalı rəsmilər isə Məhəmmədrza Pəhləvi hakimiyyətinin davamını öz siyasi nüfuzları ilə əlaqələndirirdilər.

İslam İnqilabı ilə bağlı elmi mərkəzlər və tədqiqat əsərləri

Mövzusu "İran İslam inqilabı", Müəllif: Həmid Parsaniya, Kitab: Hədise peymane

İranda İslam İnqilabını tanıtmaq və bu mövzuda araşdırmalar aparmaq məqsədilə müxtəlif universitetlər və ixtisaslaşmış elmi mərkəzlər fəaliyyət göstərir. Bunlara İslam Elmləri və Maarif Universiteti, həmçinin Şahid Universiteti daxildir; bu ali məktəblərdə İslam İnqilabının siyasi tədqiqatları, İslam İnqilabının sosiologiyası və inqilab liderlərinin siyasi düşüncəsi kimi ixtisaslar tədris olunur. Bundan əlavə, İslam İnqilabı Sənədləri Mərkəzi, Siyasi Tədqiqatlar və Araşdırmalar İnstitutu və İslam İnqilabı Tarixşünaslığı və Ensiklopediyası Fondu inqilabla bağlı sənədlərin toplanması və müxtəlif aspektlərin elmi təhlili ilə məşğuldur.

İslam İnqilabı Tədqiqatları rüblüyü və İslam İnqilabı Araşdırmaları rüblüyü kimi İxtisaslaşmış elmi jurnallar da bu sahədə akademik məqalələr dərc edirlər. İmadəddin Baqinin “İran İnqilabının Təhlili” və Məhəmməd Səmiinin “İranda Hakimiyyət Uğrunda Mübarizə” kimi kitabları inqilabın tarixi, siyasi və sosial yönlərini araşdırmışdır. İranlı olmayan tədqiqatçılar da İran İnqilabı haqqında mühüm əsərlər yazmışlar; məsələn, amerikalı şərqşünas Niki Riçard Keddinin “Roots of Revolution” (İnqilabın Kökləri) və amerikalı sosioloq Con Foranın “Fragile Resistance: Social Transformation in Iran From 1500 to the Revolution” (Zəif Müqavimət: miladi 1500‑cü ildən İnqilaba qədər İranın sosial transformasiyası) adlı əsərləri bu sahədə əsas mənbələrdən sayılır.

İslam İnqilabı hərəkatının qələbəyə qədər keçdiyi mərhələlər

İranlı tarixçi Rəsul Cəfərianın sözlərinə görə, inqilabın formalaşma prosesi şəmsi təqvimi ilə 1341‑ci ilin ikinci yarısı və 1342‑ci ilin birinci yarısından etibarən İmam Xomeyninin (r.ə) rəhbərliyi ilə başlayıb. Əmid Zəncani də hesab edir ki, bu proses şəmsi təqvimi ilə 1342‑ci ildən etibarən sürətlənmiş, 1356‑cı ildə İslam İnqilabına çevrilmiş və nəhayət qələbə ilə nəticələnmişdir. Sadiq Zibakəlamın fikrincə, bütün siyasi qruplar və cərəyanlar inqilabın başlanğıcını şəmsi təqvimi ilə 1356‑cı ilə aid edirlər, lakin inqilabın başlanğıc nöqtəsi kimi konkret bir hadisənin seçilməsi siyasi baxışlardan təsirlənmişdir. Bu baxışlardan bəziləri belədir:

• Şəmsi təqvimi ilə 1356-cı il xordad ayı: Milli‑mənsubiyyətçi qüvvələrə görə, Milli Cəbhə liderlərinin şah üçün yazdıqları açıq məktub inqilabın başlanğıcı olmuşdur.
• Şəmsi təqvimi ilə 1356-cı il fərvərdin ayı: Tudə Partiyası inqilabın mənşəyini fəhlələrin işləri tətil etmək hərəkatında görür.
• Şəmsi təqvimi ilə 1356-cı il aban ayı: Bəzi dini qüvvələr İmam Xomeyninin (r.ə) oğlu Seyid Mustafa Xomeyninin müəmmalı vəfatını inqilabın başlanğıcı hesab edirlər; çünki onların fikrincə, bu hadisənin arxasında SAVAK (İran Kəşfiyyat və Təhlükəsizlik Təşkilatı) dayanırdı.
• Şəmsi təqvimi ilə 1356-cı il dey ayı: Digər dini qruplar isə qadınların başından hicabın açılması hadisəsinin ildönümündə İmam Xomeyni (r.ə) haqqında “İttilaat” qəzetində təhqiramiz məqalənin dərc olunmasını inqilabın başlanğıc nöqtəsi hesab edirdilər.

Yervand Abrahamiyan bildirir ki, şəmsi təqvimi ilə 1356-cı ildə aban ayında xalq küçələrə axışaraq yürüşlər keçirdi və inqilab yeni mərhələyə qədəm qoydu. Bundan əlavə, Kaliforniyanın Berkeley Universitetinin islamşünas ustadı Həmid Əlqar, İslam İnqilabı prosesinin sürətlənməsinin əsas səbəblərindən birinin “İttilaat” qəzetində şəmsi təqvimi ilə 1356‑cı ildə dey ayının 17-də dərc olunan “İran və qırmızı‑qara imperializm” adlı məqaləyə qarşı ardıcıl keçirilən mərasimlər və etirazlar olduğunu bildirir; həmin məqalədə İmam Xomeyniyə (r.ə) təhqir edildiyi deyilirdi. Qum əhalisi, “İttilaat” qəzetində çap olunmuş məqalənin Pəhləvi hökumətinin sifarişi ilə yazıldığına inanaraq 19 Dey tarixində etiraz aksiyası keçirdi. Bildirilir ki, bu etirazlar hökumətin sərt reaksiyası ilə qarşılaşdı və nəticədə bir neçə nəfər öldürüldü, bir qrup isə yaralandı.

Bu hadisədən sonra Təbriz əhalisi 29 Bəhmən tarixində Qum şəhidlərinin qırx mərasimini keçirdi və məlumatlara görə, həmin mərasim də ölən və yaralananların olmasına səbəb oldu. Təbriz hadisəsinin qırx mərasimi isə Tehran, Məşhəd, İsfahan və Şiraz kimi şəhərlərdə keçirildi və bu mərasimlərdə də bir sıra insanlar həlak oldu. Beləliklə, “qırx mərasimləri” dövrü bir-birinin ardınca yeni hadisələrə zəmin yaradan davamlı bir etiraz zəncirinə çevrildi.

Şəhərlərdə keçirilən qırx mərasimlərinə əlavə olaraq, Tehranda baş tutan 17 Şəhrivər etirazları da inqilabın sürətlənməsinə səbəb olan amillərdən biri kimi göstərilir. 17 Şəhrivər etirazları Ramazan ayında Şiraz İncəsənət Festivalının keçirilməsinə qarşı etirazlardan sonra baş vermişdi; çünki həmin festivalda əxlaqa zidd davranışların baş verdiyi iddia olunurdu.

Xalqın ardıcıl etirazlarından sonra İran şahı Məhəmmədrza Pəhləvi 1357‑ci ilin 26 Dey tarixində ölkəni tərk etdi və İmam Xomeyni (r.ə) 15 illik sürgündən sonra 12 Bəhməndə İrana qayıtdı. Nəhayət, silahsız xalqın genişmiqyaslı nümayişləri, müxtəlif sahələrdə bir neçə ay davam edən ümumi tətil və qısa müddətli partisan fəaliyyətləri nəticəsində İran monarxiyası 1357‑ci ilin 22 Bəhmənində süqut etdi. Amerikalı sosioloq Con Foranın məlumatına görə, İslam İnqilabının qələbəsinə aparan bir il ərzində (1356‑cı ilin son aylarından 1357‑ci ilin son aylarına qədər) ölənlərin sayı təxminən 10–12 min nəfər arasında qiymətləndirilir.

İnqilabın mahiyyəti

İslam inqilabının təqvimi

İlkin işlər
H.ş 1329	Nef sənayesinin milliləşdirilməsi hərəkatı
H.ş 1332 Mordadın 28-i	ABŞ-ın Müsəddiq hökumətinə qarşı çevrilişi və Məhəmməd Rza Pəhləvinin yenidən hakimiyyətə gətirilməsi
H.ş 1336	Savakın təsis olunması (Ölkənin təhlükəsizlik orqanı)
H.ş 1340 Fərvərdinin 10-u	Ayətullah Bürucerdinin vəfatı və ümumi mərcəiyyətin aradan qalxması
H.ş 1340 Ordibehiştin 27-si	İran Milli Cəbhəsinin məğlubiyyəti və İran Azadlıq Hərəkatı Partiyasının təsis edilməsi
H.ş 1341 Mehr ayı	Əyalət və vilayət şuraları haqqında qanun və alimlərin (üləmanın) buna qarşı çıxması
H.ş 1341 Bəhmən ayı	Ağ inqilab və ruhanilərin onunla müxalifət etməsi
H.ş 1342 Fərvərdinin 2-si	Pəhləvi rejiminin Feyziyyə mədrəsəsinə hücumu və bəzi tələbələrin öldürülməsi və yaralanması
İslam inqilabı hərəkatı
H.ş 1342 Xordadın 13-ü	İmam Xomeyninin Aşura günü etdiyi çıxışı
H.ş 1342 Xordadın 15-i	İmam Xomeyninin həbsindən sonra 15 Xordad qiyamı
H.ş 1342 Xordad ayı	İslam mutəlifə heyətlərinin təşkili
H.ş 1343 Aban ayının 4-ü	İmam Xomeyninin kapitulyasiya qanun layihəsinə qarşı çıxış etdiyi nitqi
H.ş 1343 Aban ayının 13-ü	İmam Xomeyninin həbs olunması və Türkiyəyə sürgünü
H.ş 1343 Bəhmənin 1-i	İslam mutəlifə üzvləri tərəfindən Həsənəli Mənsurun terror olunması
H.ş 1344	İran xalq mücahidlər təşkilatının təşkil olunması
H.ş 1348 Bəhmənin 1-i	İmam Xomeyninin Vilayəti-fəqih mövzusunda dərsinin başlaması
H.ş 1354	İran xalq mücahidlər təşkilatının ideologiyasının əvəz olnmasının rəsmi elan olunması
H.ş 1356 Xordadın 29-u	Əli Şəriətinin vəfat etməsi
H.ş 1356 Abanın 1-i	Seyid Mustafa Xomeyninin şübhəli şəkildə vəfat etməsi
İnqilabın yüksəliş mərhələsi
H.ş 1356 Deyin 17-si	Ettelaat qəzetində İmam Xomeyninin təhqir olunması ilə bağlı məqalənin yayımı
H.ş 1356 Deyin 19-u	Qum camaatının 19 Dey qiyamı
H.ş 1356 Bəhmənin 29-u	Təbrizdə 29 Bəhmən qiyamı
H.ş 1357 Mordadın 28-i	Abadan Rex kinoteatrının yandırılması
H.ş 1357 Şəhrivərin 17-si	H.ş 1357-ci ilində Şəhrivər ayının 17-sində keçirilən aksiyada insanların öldürülməsi
H.ş 1357 Mehrin 14-ü	İmam Xomeyninin Parisə daxil olması
H.ş 1357 Mehrin 24-ü	Kerman came məscidində yanğının baş verməsi
H.ş 1357 Abanın 13-ü	Tehran universitetində tələbələrin öldürülməsi
H.ş 1357 Azərin 19-u və 20-si	H.ş 1357-ci ildə Tasua və Aşura aksiyaları
H.ş 1357 Deyin 22-si	İmam Xomeyni tərəfdən İran İsalm İnqilabı Şurası movcud olmasının elan olunması
H.ş 1357 Deyin 26-sı	Məhəmməd Rza Pəhləvinin İrandan çıxması
H.ş 1357 Bəhmənin 8-i	Tehran universitetində ruhanilərin aclıq aksiyası keçirməsi (h.ş 1357)
H.ş 1357 Bəhmənin 12-si	İmam Xomeyninin 15 illik sürgünündən sonra İrana qayıtması
H.ş 1357 Bəhmənin 15-i	Müvəqqəti dövlətin baş naziri olaraq Mehdi Bazərqanın təyin olunması
H.ş 1357 Bəhmənin 19-u	Hərbi Hava Qüvvələri zabitlərinin İmam Xomeyniyə beyəti
H.ş 1357 Bəhmənin 22-si	İran islam İnqilabının qələbə çalması

İnqilabın əsas mahiyyətini izah etmək üçün müxtəlif təfsirlər irəli sürülmüşdür. Amerikalı sosioloq Con Foran bu baxışları üç qrupa bölür: 1) siyasi‑iqtisadi mahiyyət, 2) islamı mahiyyət, 3) siyasi, iqtisadi və ideoloji amillərin birləşdiyi qarışıq mahiyyət. Sadiq Zibakəlam isə müxtəlif təfsirlərin kökünü siyasi şərhlər və fərqli sosial baxışlarla əlaqələndirir. Bu baxış və şərhlərdən bəziləri bunlardır:

• Pəhləvi rejiminin İslamı aradan aparmaq siyasəti: İnqilabın ruhani liderləri və tərəfdarlarının qəbul etdiyi baxışı.
• Şahın qeyri‑kafi modernləşdirmə siyasəti, ABŞ‑a bağlı olması və xalqın respublikaçılıq tələbi: Milliyyətçi qrupların baxışı.
• İqtisadi problemlər və sosial‑iqtisadi pozuntular: Marksistlərin qəbul etdiyi baxış.
• Şahın sürətli modernləşdirmə siyasətinin ənənəvi və geri qalmış cəmiyyətlə uyğunsuzluğu: Pəhləvi tərəfdarlarının baxışı.

Amerikalı şərqşünas Niki Keddinin fikrincə, inqilabın ən mühüm amillərindən biri İran xalqının xarici təsirdən qurtulmaq və Qərb güclərindən asılı olmayan müstəqil iqtisadiyyat, cəmiyyət və mədəniyyət yaratmaq arzusu idi. Misirli tarixçi Amal əs‑Subki isə inqilabın iqtisadi mənşəli olmasını rədd edir; onun arqumentinə görə, İranın iqtisadi vəziyyəti regiondakı bütün qonşu ölkələrdən daha yaxşı idi. Məhəmməd Nəcəfzadənin araşdırmalarına əsasən, müxtəlif təbəqələrin İmam Xomeyniyə (r.ə) yazdığı məktublarda iqtisadi tələblər demək olar ki, yer almırdı. Con Foranın verdiyi məlumata görə, şəmsi təqvimi ilə 1356‑cı ilin mehr ayından etibarən idarə və fabrik işçilərinin etiraz üçün iş buraxma hərəkatı genişləndikcə inqilabın iqtisadi yönü arxa plana keçdi və proses tamamilə siyasi xarakter aldı.

Əmid Zəncaninin fikrincə, Pəhləvi rejiminin süqutunda iqtisadi, siyasi, hərbi və mədəni amillər təsirli olsa da, əsas səbəb Pəhləvi rejiminin İslamı aradan aparmaq siyasəti idi. Yervand Abrahamiyan bildirir ki, Məhəmmədrza Pəhləvi dövründə yeni nəsil ziyalılar şiə mədəniyyəti ilə uyğun gələn yeni fikirlər formalaşdırmağa çalışırdılar. Mürtəza Mutəhhəri və Həmid Əlqar isə İslam İnqilabının mahiyyətini yüz faiz islamı hesab edirlər. Əlqarın fikrincə, əgər İran xalqının İslam və şiəliklə bağlı dərin inancı olmasaydı, İran İnqilabı heç vaxt baş verməzdi.

Siyasi elmlər üzrə iranlı ustad Mustafa Mələkutian hesab edir ki, hər bir inqilabın mahiyyətini onun şüarlarından, liderlərinin xüsusiyyətlərindən və tərəfdarlarının inanclarından anlamaq mümkündür. Con Foranın verdiyi məlumata görə, inqilabçı xalqın şüarlarında dini məzmun və İslamçı yönümlər açıq şəkildə görünürdü. Necə ki, Pəhləvi rejiminin son aylarında keçirilən nümayişlərin qətnamələrində də iştirakçılar İslam sisteminin qurulmasını tələb edirdilər. İran İslam İnqilabının şüarlarının sosial tədqiqinə əsaslanan bəzi araşdırmalara görə, nümayişçilərin şüarlarının 54,5 faizi mədəni (şəhadət dəyəri, İslam dini və onun əhəmiyyəti, islam hicabı kimi mövzular) və 39,6 faizi siyasi xarakter daşıyırdı. Bu araşdırmanın nəticəsinə əsasən, İslam İnqilabının ən mühüm kökləri mədəni və siyasi narazılıqlar idi və görünür ki, xalqın ən böyük narazılığı cəmiyyətin mədəni vəziyyəti ilə bağlı olmuşdur.

İslam İnqilabının xüsusiyyətləri

Fransız sosioloqu Mişel Fuko, İran İslam İnqilabında hakim olan dini ruhu vurğulayaraq, onu dünyanın digər inqilablarından fərqləndirən bir hadisə kimi təsvir edir. Fiqh və siyasi düşüncə sahəsində tanınmış alim Abbasəli Əmid Zəncani də İran İslam İnqilabını mədəniyyət, bilik və inqilab nəzəriyyəsi baxımından digər inqilablardan üstün qiymətləndirir. Onun fikrincə, inqilabın ideoloji mahiyyəti, liderliyin gücü və yaratdığı dərin dəyişikliklər siyasi nəzəriyyəçiləri inqilab nəzəriyyələri üçün yeni model axtarmağa vadar etmişdir.

Əmid Zəncani həmçinin Seyid Cəmaləddin Əsədabadinin siyasi düşüncələrinin İslam dünyasında dini yenilənmə hərəkatlarına, o cümlədən İran İslam İnqilabına təsir etdiyini bildirir. Buna görə də onun fikrincə, İslam İnqilabı bir çox ideoloji, tarixi və sosial köklərdə digər islamçı hərəkatlarla oxşarlığa, bəzi sahələrdə isə fərqliliyə malikdir.

Şiə filosofu Məhəmmədtəqi Misbah Yəzdi hesab edir ki, İran İslam İnqilabı peyğəmbərlərin yolunun davamıdır; çünki peyğəmbərlərin hərəkatı kimi, haqq inancları batil inanclar üzərində üstün tutur, mənəviyyata diqqət yetirir və cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında birlik yaradır. İnqilabın xarici güclərdən asılı olmaması, liderliyin gücü və mənəvi nüfuzu İran İnqilabının mühüm xüsusiyyətləri kimi göstərilir.

Çirkin plan nəzəriyyəsi

H.q 1382-ci il Aşuranın əsr vaxtı \ Qum şəhərində yerləşən Feyziyyə mədrəsəsində İmam Xomeyni xütbə edir \ 15 Xordad qiyamına iki gün qalmış

Siyasi elmlər üzrə ustad Sadiq Zibakəlamın sözlərinə görə, bəzi qruplar İran İslam İnqilabını xarici güclər tərəfindən əvvəlcədən planlaşdırılmış bir çirkin plan kimi təqdim etmişlər. Bu nəzəriyyənin tərəfdarları əsasən Pəhləvi hakimiyyətinin yüksək vəzifəli şəxsləri, saray çevrəsi və rejimə bağlı olanlardır. Bu baxışa əsasən, ABŞ, İngiltərə və İsrail Məhəmmədrza şahı devirmək üçün ona qarşı çirkin plan hazırlamışdılar; məqsəd isə neftin qiymətini artırdığına görə onu cəzalandırmaq, İranın sənayeləşməsi ilə Qərb bazarlarının təhlükəyə düşməsinin qarşısını almaq və İranın dünyanın beşinci ən güclü ordusuna çevrilməsinə mane olmaq idi.

Amerikalı şərqşünas Niki Keddinin fikrincə, ABŞ rəsmilərinin rejim müxalifləri ilə əlaqə yaratması və şahın xeyrinə müdaxilə etməməsi şah tərəfdarlarında belə bir yanlış təsəvvür yaratmışdır. Keddinin sözlərinə görə, amerikalılar Pəhləvi rejiminin müxaliflərinə yardım etmədən, yalnız İmam Xomeyni (r.ə) ilə əlaqə qurmağa çalışırdılar ki, onun anti‑amerikan ritorikasını yumşaltsınlar və beləliklə, əlverişsiz vəziyyətdən mümkün olan ən yaxşı nəticəni əldə etsinlər. Zibakəlam isə çirkin plan nəzəriyyəsini əsassız, sübutdan məhrum və yanlış ön‑fərziyyələrə əsaslanan bir iddia kimi qiymətləndirir.

İnqilabın zəminləri

Şahənşahlıq hökümətinə qarşı mitinqlərdən foto. Fotoda insanların əllərindəki plakatlarda İslam höküməti istəməyləri qeyd olunur

İnqilabda Şiə inanclarının rolu

Bildirilir ki, İran İslam İnqilabı şəmsi təqvimi ilə 1357‑ci ildə böyük ölçüdə şiə inancları və təlimlərindən təsirlənmişdi; o cümlədən sosial ədalətə vurğu, saleh və layiqli rəhbər anlayışı, imamların həyat tərzinin gündəlik həyata təsiri, həmçinin məhdəviyyət, intizari fərəc və on ikinci imamın qeybəti kimi dini məfhumlar.

İnqilab zamanı İmam Əli (ə) və İmam Hüseyn (ə) kimi şəxsiyyətlər dini diskursun formalaşdırılmasında geniş şəkildə istifadə olunurdu. İmam Əlinin (ə) hakimiyyəti ədalət və sadə yaşayış kimi anlayışlarla əlaqələndirilir və bu anlayışlar Pəhləvi hakimiyyətinin tənqidində əsas istinad nöqtəsi kimi işlədilirdi. İmam Hüseynin (ə) qiyamı isə zalım və qeyri‑layiqli hakimiyyətlərə qarşı müqavimət nümunəsi kimi təqdim edilir, mübarizə və şəhadət kimi məfhumlar inqilabi ədəbiyyatda geniş əksini tapırdı.

İmam Xomeyni (r.ə) çıxışlarında və mesajlarında inqilabın hadisələrini İslamın ilk dövrlərindəki hadisələrlə müqayisə edir və onu İmam Hüseynin (ə) qiyamının davamı kimi təqdim edirdi. O, İslam təlimlərinin həyata keçirilməsində hökumətin rolunu xüsusi vurğulayırdı.

İnqilabi toplaşmalar çox vaxt dini mərasimlərlə, o cümlədən mərhumların yas mərasimləri, şəhidlərin yeddi və qırx mərasimləri ilə eyni vaxtda keçirilir və bu mərasimlər xalqın səfərbərliyi və siyasi tələblərin irəli sürülməsi üçün mühüm platformaya çevrilirdi.

Pəhləvi dövründə dinlə qarşıdurma

İranın Hicri-şəmsi təqvimi 1354-cü ildə (1975) Şahənşahlıq təqvimi olaraq dəyişdirildi. Artıq 1355-ci ildə (1976) 2535-ci Şahənşah təqvimi oldu.

Siyasi elmlər üzrə iranlı ustad Mustafa Mələkutianın sözlərinə görə, Məhəmmədrza Pəhləvi də atası Rza şah kimi İran xalqının dini mədəniyyətini təhqir edir və İslam prinsipləri və inanclarına zidd addımlar atırdı; məsələn, İslam təqvimi əvəzinə şahənşahlıq tarixindən istifadə etmək, qadınları çadradan imtina etməyə təşviq etmək və islamçılığın qarşısında millətçiliyi dirçəltmək kimi siyasətlər.

Tarixçi və tarix elmi üzrə ustad Rəsul Cəfərian İslam İnqilabının öncül zəminlərindən birinin hicab məsələsi olduğunu bildirir. Onun fikrincə, Rza şahın devrilməsindən sonra dindarların nisbi azadlığı, şəmsi təqvimi ilə 1348‑ci ildə şəhid Mürtəza Mutəhhərinin Hicab məsələsi kitabının yazılması və 1357‑ci ildə çadralı qadınların küçələrdə yürüş keçirməsi bu istiqamətdə atılan mühüm hadisələr idi. Cəfərianın sözlərinə görə, şah əleyhinə mübarizə illərində hicab məsələsi inqilabçıların əsas məşğuliyyətlərindən biri olmuşdur. Bildirilir ki, Pəhləvi rejimi fahişəxanalar, qumarxanalar, içki məkanları və qeyri‑əxlaqi filmlərin nümayişi kimi vasitələrlə cəmiyyətdə əxlaqsızlığı yayırdı; Şiraz İncəsənət Festivalı da bunun bariz nümunələrindən biri hesab olunurdu.

Pəhləvi hakimiyyətinin Bəhai icmasına dəstəyi

İranlı bəhaiyyət‑tədqiqatçısı Əlirza Ruzbehaniyə görə, bəhai icmasının siyasi, mədəni, iqtisadi, hərbi və təhlükəsizlik sahələrində mühüm vəzifələr tutması dindar təbəqələr üçün narahatedici idi. Sosioloq və Bəhaiyyət İranda kitabının müəllifi Seyid Səid Zahidzahidani bəhaiyyətin İranın dini nüfuzunu zəiflətmək üçün müstəmləkəçi güclər tərəfindən istifadə olunan bir vasitə olduğunu hesab edir və bildirir ki, siyasət və cəmiyyət sahəsində dinin zəiflədilməsi ilə bağlı hər yerdə bəhai icmasının fəal rolu görünür; onun fikrincə, həm Məşrutə dövründə, həm də Pəhləvi dövründə xarici qüvvələrlə bəhai icmasının əməkdaşlığı din və ruhaniyyətə qarşı yönəlmişdi.

Tarixçi Rəsul Cəfərianın məlumatına görə, Pəhləvi dövründə bəhaiyyət dövlət tərəfindən dəstəklənmiş, bəhai mənsubiyyətinə malik Əmirabbas Hüveyda baş nazir olmuş və onlarla başqa bəhai dövlət strukturlarında mühüm vəzifələrə gətirilmişdi. Şəmsi təqvimi ilə 1356–1357‑ci illərdə baş nazir olmuş Cəmşid Amuzgarın sözlərinə görə, xalq Hüveydanı bəhaiyyət və yəhudi icması ilə əlaqəli hesab edir və bu məsələ Pəhləvi rejiminin süqutuna təsir edən amillərdən biri olmuşdu. Cəfərianın qeyd etdiyinə görə, İmam Xomeyni (r.ə) Pəhləvi rejimini İranda bəhaiyyətin genişlənməsinin əsas səbəbi hesab edirdi; buna görə də bəhaiyyətlə birbaşa qarşıdurma yolunu seçənlərdən fərqli olaraq, o, əsas hədəf kimi Pəhləvi rejimini müəyyənləşdirmişdi. Bu baxımdan, Pəhləvi rejiminin devrilməsi ilə bəhaiyyətin də təsir dairəsi aradan qalxdı.

Pəhləvi rejimində iqtisadi sui‑istifadələr

Mərkəzi Bankdakı hesabdan Məhəmməd Rza Pəhləvinin bacısı Şəms Pəhləvi üçün valyuta vəsaitinin çıxarılması ilə bağlı sənəd

Bildirilir ki, Pəhləvi ailəsinin genişmiqyaslı maliyyə korrupsiyası xalqın inqilaba yönəlməsinin əsas amillərindən biri olmuşdur. Con Foran Pəhləvi rejimini iqtisadi korrupsiya, rüşvətxorluq və sərvət yığımı ilə dolu bir sistem kimi təsvir edir. Yervand Abrahamiya bir Qərb iqtisadçısına istinadən yazır ki, rejimin son illərində təxminən iki milyard dollar neft gəlirlərindən birbaşa olaraq şah ailəsinin üzvlərinin xarici bank hesablarına köçürülmüşdür. Yalnız İranın ilk şahənşahlıq sülaləsinin 2500 illiyi münasibətilə keçirilən təntənəli mərasimlər üçün həmin dövrün hökuməti 100 milyon dollar xərcləmişdi. Məhəmmədrza şah və ailəsi ilə yanaşı, dövlət məmurları da geniş korrupsiya şəbəkəsinə sahib idilər.

Abrahamiya bildirir ki, Pəhləvi sarayı öz sərvətinin dəqiq miqdarını açıqlamasa da, Qərb mənbələri onların sərvətini 5–20 milyard dollar arasında qiymətləndirirdi. Onun təsnifatına görə, bu sərvətin əsas mənbələri dörd istiqamətdə cəmlənirdi: 1. Rza şah və Məhəmmədrza Pəhləvi tərəfindən müsadirə edilmiş kənd təsərrüfatı torpaqları. 2. Neft gəlirlərinin böyük hissəsinin ailə üzvlərinin xarici bank hesablarına köçürülməsi. 3. Dövlət banklarından alınan böyük kreditlərlə aparılan geniş ticarət fəaliyyəti. 4. Onlarla şirkət, fabrik və bankı əhatə edən Pəhləvi Fondu.

İslam İnqilabının nəticələri və əldə olunanlar

İranda siyasi elmlər üzrə ustad Sadiq Zibakəlam İslam İnqilabının təsirlərini həm regional miqyasda, həm də İranın sosial strukturlarında baş verən köklü dəyişikliklər baxımından misilsiz hesab edir. Tədqiqatçılar bu çərçivədə bir sıra nəticələri qeyd edirlər: İslamın hərtərəfli və sosial bir məktəb kimi təqdim olunması İslamçılarının siyasi güc əldə etməsi və hakimiyyətə gəlməsi İslam məzhəblərinin yaxınlaşması və müsəlman xalqlar arasında birlik ideyasının dirçəldilməsi Dövlətlərin dini və xalq legitimliyinə ehtiyacının artması Siyasi müstəqillik və xarici güclərin təsirindən qurtulma İstiqlal mədəniyyətinin yayılması və istikbarla mübarizə Din və siyasət arasındakı qarşılıqlı əlaqənin açıq şəkildə görünməsi Dünyada hökm sürən ikiqütblü sistemin etibarsızlaşması İslam Oyanışı üçün zəmin yaranması

İran İslam Cümhuriyyətinin formalaşması

İran İslam Respublikasının qurulmasından sonra Ayətullah Xoyinin göndərdiyi mesaj. Mesajda xalqın öz müqəddəratını azad şəkildə müəyyən etmək və İslam hökumətinin yaradılmasında iştirak etmək hüququ yüksək qiymətləndirilir.

İslam İnqilabının qələbəsi ilə İranın monarxiya sistemi devrildi və dini mahiyyətə malik, yeni bir idarəçilik modeli quruldu. Bu hakimiyyət vilayəti‑fəqihə əsaslanan bir hakimiyyət idi. İmam Xomeyni (r.ə) İrana qayıdışından bir neçə gün sonra (şəmsi təqvimi ilə 1357-ci il bəhmən ayının 12-də) xalqın geniş dəstəyinə arxalanaraq Mehdi Bazərganı müvəqqəti hökumətin formalaşdırılması ilə vəzifələndirdi ki, ümumxalq referendumunun keçirilməsi ilə dövlət quruluşunun növü müəyyən edilsin. Şəmsi təqvimi ilə 1358‑ci ilin fərvərdin ayının 11 və 12 tarixlərində keçirilən referendumda seçicilərin 98,2 faizi “İslam Cümhuriyyəti”nə səs verdi və beləliklə, yeni siyasi sistem rəsmən təsis olundu.

Şəmsi təqvimi ilə 1358‑ci il mordad ayının 12-də Konstitusiya Ekspertləri Məclisi yaradıldı və üzvləri həmin ilin 24 aban tarixində 12 fəsil və 175 maddədən ibarət olan konstitusiyanın son variantını tamamlayaraq 4 azər tarixində inqilab rəhbərinə təqdim etdilər. İmam Xomeyninin (r.ə) göstərişi ilə bu konstitusiya 11 və 12 azər tarixlərində referendumda səsverməyə çıxarıldı və iştirak edənlərin 95 faizi (ümumi seçici kütləsinin 75 faizi) tərəfindən təsdiqləndi.

Konstitusiyada 12 imamçı şiəlik İranın rəsmi məzhəbi kimi tanındı və İslam qanunları ilə yanaşı, şura prinsipi, “əmr be məruf və nəhy əz münkər” kimi mədəni‑dəyər yönümlü məsələlərə də xüsusi yer verildi. Konstitusiyanın müqəddiməsində İran İslam Cümhuriyyətinin missiyası belə ifadə olunur: İslam İnqilabının etiqadi əsaslarını reallaşdırmaq, yüksək və ümumbəşəri dəyərlərə sahib insan yetişdirmək üçün uyğun zəmin yaratmaq. Müqəddimədə həmçinin vurğulanır ki, konstitusiya inqilabın davamlılığını həm ölkə daxilində, həm də xaricdə təmin etməli, hər cür intellektual və sosial istibdadı, eləcə də iqtisadi inhisarı aradan qaldırmağı təmin etməlidir.

Müsəlmanların dini və siyasi kimliyinin dirçəlişi

Bəzi müəlliflərin fikrincə, İran İslam İnqilabı dini yenidən ictimai səhnəyə qaytardı; halbuki Renessans dövründə din ictimai həyatdan kənarlaşdırılmışdı. İranda dini şüarların icrası və dini tədris məclislərinin keçirilməsi genişləndi, qadının ictimai mövqeyi yüksəldi və İslam dəyərləri yenidən canlandı.

İranlı tədqiqatçı və yazıçı Həmid Parsaniya hesab edir ki, İran İnqilabı müsəlmanların dini kimliyinin dirçəlişində dönüş nöqtəsi yaratdı. Dünyanın müxtəlif ölkələrində İslam hökmlərinin tətbiqi məsələn, hicab, içkiyə qarşı tədbirlər və qeyri‑əxlaqi filmlərə etiraz məqsədilə təbliğat və nümayişlər başlandı. İslam kitablarının və dini nəşrlərin tirajı nəzərəçarpacaq dərəcədə artdı. İran rəhbərlərinin, xüsusilə İmam Xomeyninin (r.ə) fikri, siyasi, fiqhi və əxlaqi baxışları İslam ölkələrində geniş yayıldı və hicri‑şəmsi təqvimi ilə 1340‑cı illərdən etibarən məzhəb siyasətə daha ciddi şəkildə daxil oldu. Qüds və Fələstinin azadlığı ideyası dünya miqyasında gücləndi.

İran İnqilabı həmçinin şiələrin dini kimliyinin dirçəlişi kimi də təqdim olunur. Bu dirçəlişin nümunələri kimi aşağıdakılar göstərilir: Şiələrin siyasi və dini şüurunun yüksəlməsi, Siyasi təşkilatlanmanın güclənməsi, Şiələrin passiv mövqedən çıxaraq fəal rol alması, Elmi hövzələrin və dini mərkəzlərin canlanması.

Şiəliyin və islamçılığın genişlənməsi

İbrahimin Zəkzakinin Londonda keçirilən İmam Xomeyni konfransındakı çıxışı. İbrahim Zəkzaki və Nigeriyanın milyonlarla sakini İran İslam İnqilabından və İmam Xomeynidən təsirlənərək şiəliyi qəbul etmişlər.

Şiə məzhəbinin genişlənməsi və şiəliklə İranın İslam dünyasında daha böyük əhəmiyyət qazanması, İslam İnqilabının mühüm nəticələrindən biri hesab olunur. Rəsul Cəfərianın fikrincə, İmam Xomeyninin (r.ə) şəxsiyyət cazibəsi və onun anti‑istismarçı mövqeyi şiə dini inancının bir təzahürü kimi qəbul edildi və bu, şiəliyin yayılmasına təkan verdi. Bu barədə deyilib ki, Şiə məktəbinin diskursu qlobal miqyasda tanındı və dinə qarşı mövqe tutan qruplar tədricən kənarda qaldılar. Dini qüvvələr gücləndi, intellektual hərəkatlar isə daha passiv mövqeyə çəkildi. Cəfərian bildirir ki, inqilabdan sonra Qərb tədqiqat institutlarında şiəçilik araşdırmaları əhəmiyyət qazandı və yeni elmi işlər meydana gəldi.

İslam İnqilabının qələbəsi ilə İslam ölkələrində və hətta qeyri‑İslam ölkələrində yeni bir islamçılıq dalğası yarandı və qeyri‑müsəlmanlar da İslam ideologiyasını tanımağa maraq göstərməyə başladılar. Məsələn, bəzi məlumatlara görə Fransada islamçılıq inqilabdan sonra artdı və müsəlmanların ibadət məkanlarının sayı 1970‑ci ildə 23 məkan olduğu halda, 1992‑ci ildə 1200‑dən çox məntəqəyə yüksəldi. Habelə İsveçdə müsəlmanların sayı 1976‑cı ildə 16 min nəfərdən 1995‑ci ildə 200 min nəfərə çatdı.

Müsəlman ölkələrinin İran İnqilabından nümunə götürməsi

Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, İslam İnqilabının baş verməsi və İranda şiə hakimiyyətinin qurulması ilə həm şiə, həm də sünni hərəkatlar bu inqilabı özlərinə model qəbul etdilər və mövcud vəziyyətə qarşı mübarizə ruhu digər müsəlman xalqlara da keçdi. Siyasi mübarizələrdə cihada meyl artdı və İslamçı hərəkatlar cihad, şəhadət və fədakarlığı öz əsas prinsipləri kimi qəbul etdilər.

“Hizbüd‑Dəvə” hərəkatının qurucusu Həsən Şübbər bildirir ki, İmam Xomeyninin (r.ə) Nəcəfdə irəli sürdüyü vilayəti‑fəqih müzakirələri ərəb hövzə ziyalılarına, o cümlədən Hizbüd‑Dəvə və Seyid Məhəmmədbaqir Sədrə ciddi təsir göstərmişdi. Seyid Məhəmmədbaqir Sədr İran İslam İnqilabından ilhamlanaraq İraqda əd‑Dəvə əl‑İslamiyyə hərəkatının rəhbərliyini üzərinə götürdü.

İnqilabdan qısa müddət sonra Səudiyyə Ərəbistanının şiələri bəzi şəhərlərdə, xüsusilə Qətifdə etiraz aksiyaları keçirdilər. Ərəbistanın Şiələrin yaşadığı bölgələrindəki məscidlərdə kral ailəsinə qarşı vərəqələr paylanır, vaizlər hökuməti tənqid edən çıxışlar edirdilər. Şəmsi təqvimi ilə 1358‑ci ildə Ərəbistanın Əhsa şəhərindəki Şiələr ilk dəfə Aşura ziyarətini açıq şəkildə keçirdilər. Bəzi məlumatlara görə, Ərəbistanda həmin ilin Aşura mərasimlərində 400 min nəfər iştirak etmişdi. İnqilabın təsiri yalnız Səudiyyə şiələri ilə məhdudlaşmadı, həqiqətdə, sünnilər üçün də müəyyən cazibə yaratdı. Məsələn, hicri qəməri təqvimi ilə 1400‑cü ildə Məscidül‑Həramın silahlı fundamentalistlər tərəfindən işğalı da bəzi tədqiqatçılar tərəfindən İran İnqilabının yaratdığı dini‑siyasi dalğanın kontekstində izah edilir.

Bununla belə, İraq və Səudiyyə Ərəbistanı hökumətləri İran İnqilabının təcrübəsini nəzərə alaraq, öz ölkələrindəki şiə etirazlarının qarşısını almaq üçün müxtəlif siyasətlər həyata keçirdilər. Səddam Hüseyn hesab edirdi ki, Məhəmmədrza şahın İmam Xomeynini (r.ə) öldürməməsi böyük səhv olmuşdu; buna görə də özünün ən böyük düşməni saydığı Seyid Məhəmmədbaqir Sədrı edam etdirdi və İraqda inqilabın baş verməsinin qarşısını aldı. Bildirilir ki, Seyid Məhəmmədbaqir Sədr İran İnqilabını tam şəkildə dəstəkləyir və xalqı silahlı mübarizəyə təşviq edirdi.

İnqilabda fəal olan şəxslər və qruplar

İran İslam İnqilabında müxtəlif siyasi qruplar və düşüncə cərəyanları iştirak edirdi; o cümlədən Tudə Partiyası, Milli Cəbhə, Azadlıq Hərəkatı, ruhaniyyət və Mücahedini Xalq kimi təşkilatlar. Con Foranın sözlərinə görə, bütün aparıcı tədqiqatçılar İran İnqilabının cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin ittifaqı nəticəsində baş verdiyi fikrində həmrəydirlər. Hətta bildirilir ki, bütün nəzəriyyəçilər İran İnqilabını müxtəlif sosial təbəqələrin geniş iştirakı baxımından digər inqilablarla müqayisədə istisna bir hadisə hesab edirlər.

Rəhbərlik

Şiə mərcəyi‑təqlidlərindən olan Seyid Ruhullah Musəvi Xomeyni (r.ə) İslam İnqilabının rəhbərliyini öz üzərinə götürdü və digər mərcəyi‑təqlidləri də özünə tərəf çəkdi. Qum elmi hövzəsinin rəhbəri Ayətullah Burucerdinin vəfatından sonra İranda vahid mərcəiyyət formalaşmadı və Seyid Məhəmmədhadi Milani, Seyid Məhəmmədkazım Şəriətmədari və Seyid Ruhullah Xomeyni mərcəyi-təqlid kimi tanındılar. Onların arasında İmam Xomeyni şah rejiminə qarşı açıq mövqeyinə görə daha çox məşhurlaşdı. O, hələ bundan qabaq da (şəmsi təqvimi ilə 1323‑cü ildə) xalqı hökumətə qarşı qiyama çağırmışdı. Rəsul Cəfərianın dediyinə əsasən, İmam Xomeyni (r.ə) İslam hökuməti nəzəriyyəsini irəli sürməklə göstərdi ki, məqsədi yalnız Pəhləvi rejimini devirmək deyil, həm də İslam dövlətinin qurulmasıdır. İnqilab zamanı İmam Xomeyni (r.ə) bütün mübarizə qrupları üçün cazibə mərkəzi idi və hamı onun rəhbərliyini qəbul edirdi. İslamçı cərəyanlar onu dini‑siyasi lider olaraq görürdülər. Sadiq Zibakəlamın fikrincə, Mücahidini Xalq da ideoloji problemlərinə baxmayaraq, zahirdə İmam Xomeyniyə (r.ə) qarşı bir mövqe tutmurdular. Tudə Partiyasının qalıqları və solçular da İmam Xomeynini (r.ə) anti‑imperialist lider kimi görürdülər. Milliyyətçi şəxslər və geniş intellektual çevrələr də praktik olaraq onun rəhbərliyini qəbul etmişdilər. Yervand Abrahamiyan hesab edir ki, İmam Xomeyninin (r.ə) sadə həyat tərzi, zalımlarla uzlaşmaması və bütün müxalif qrupların ortaq narazılıq mövzularına fokuslanması (ixtilaf yaradan məsələlərdən çəkinməsi) onun sevilməsi və qələbəsində həlledici rol oynamışdır.

Sadiq Zibakəlamın fikrincə, İmam Xomeyni (r.ə) təhsilli insanların İslama dönüşünü gücləndirdi və din‑siyasət, din‑dövlət münasibətlərində tarixi dəyişikliklər yaratdı. O, 16 ay küçə toqquşmaları, 6 ay xalq yürüşləri və işçilərin 5 ay iş buraxmasından sonra İrana qayıtdı. İnqilabın qələbəsindən sonra İmam Xomeyni (r.ə) və onun ideoloji tərəfdarları gücləndi, əksinə, ona müxalif olan qruplar zəifləməyə başladı; məsələn, Milli Cəbhə, qeyri‑dini sol qruplar, dini azlıqların təşkilatları və hətta Şəriətmədari kimi yüksək rütbəli ruhani şəxslər. Abrahamiya İmam Xomeyninin (r.ə) əsas sosial dayağının bazar təbəqəsi və ruhaniyyət olduğunu bildirir.

İnqilabçı ruhaniyyət

İslam İnqilabından qabaq Mürtəza Mütəhhərinin İrşad hüseyniyyəsində xütbə etdiyi zamana çəkilən şəkil

Ayətullah Seyid Hüseyn Burucerdinin vəfatından sonra (şəmsi təqvimi ilə 1254-1340) şiə mərcəiyyəti İmam Xomeyninin (r.ə) rəhbərliyi altında siyasətdə yeni bir xətt götürdü və iki əsas ruhani qrup onunla ciddi şəkildə həmkarlıq etdi; bu birlik İslam İnqilabının qələbəsində həlledici rol oynadı. Birinci qrup o şəxslər idi ki, SAVAK onları “ifratçı” adlandırırdı. Bu şəxslər elmi fəaliyyətlə yanaşı, siyasi mübarizədə daha çox əməli addımlar atırdılar. Bu qrupa bu şəxslər daxil idi: Hüseynəli Müntəzəri, Seyid Məhəmmədrza Səidi, Seyid Əli Hüseyni Xamenei, Əkbər Haşimi Rəfsəncani, Fəzlullah Məhəllati, Məhəmmədrza Məhdəvikəni, Əbülqasim Xəzəli, Məhəmməd Yəzdi, Sadiq Xəlxali, Seyid Əli Əndərzqu, Əliəkbər Meşkini. Qum hövzəsinin tanınmış müəllimlərindən bir qismi eyni düşüncə ətrafında birləşərək Cameəye Müdərrisin təşkilatını yaratdılar. Tehranda isə bu quruma bənzər şəkildə Cameəye Ruhaniyyət təsis edildi.

İnqilabçı ruhanilərin başqa bir qrupu daha çox dini düşüncənin yenilənməsi, inqilabın ideoloji əsaslarının izahı və mədəni fəaliyyətlərə fokuslanmışdı. Bu qrupa bu şəxslər daxil idi: Mürtəza Mutəhhəri, Seyid Məhəmməd Hüseyni Beheşti, Məhəmmədtəqi Fəlsəfi, Məhəmmədtəqi Cəfəri, Məhəmməd İmami Kaşani, Məhəmmədcavad Bahunər, Məhəmmədtəqi Misbah Yəzdi, Məhəmməd Müfəttih. Mütəhhəri və Beheşti inqilabın nəzəriyyəçiləri kimi tanınır. Mürtəza Mütəhhəri siyasi simadan daha çox fəlsəfi‑fiqhi əsaslı mədəni şəxsiyyət kimi tanınırdı. Şəhid Mütəhhəri şəmsi təqvimi ilə 1346‑cı ildə Hüseyniyyəye İrşadı təsis edən şəxslərdən biri idi. O, burada dini‑siyasi mövzularla bağlı çıxışlar edərək inqilabi dini düşüncəni yaydı.

Bu qrupun digər fəaliyyətlərinə məktəblər üçün dini kitablar yazmaq, Din və Bilik Məktəbinin yaradılması (milli və dini məktəblərdən fərqli olaraq), mətbuat fəaliyyətində iştirak etmək və dini nəşrlərdə (məsələn, "İslam Məktəbi" jurnalı) məqalələr yazmaq, mühazirələr oxumaq üçün təbliğçilər göndərmək və mədəni qurumlar (məsələn, Həqiqət Yolunda İnstitutu və Darut-Təbliğ) yaratmaq daxildir. Şəmsi təqvimi ilə 1356–1357‑ci illərdə gənc ruhanilərin böyük qismi İmam Xomeyninin (r.ə) fikirlərindən dərin şəkildə təsirlənmişdi. Bu dövrdə ruhaniyyət inqilabın mütləq lider qüvvəsinə çevrildi. İslam İnqilabının qələbəsindən sonra İmam Xomeynini (r.ə) dəstəkləyən ruhani təbəqə hakimiyyət strukturlarında gücləndi, baxmayaraq ki, bəzi yüksək rütbəli alimlər ruhaniyyətin birbaşa siyasi idarəçiliyini qəbul etmirdilər.

İran şəhərlərində ruhaniyyət

Bəzi ruhanilərin nüfuz dairəsi daha məhdud idi və onların fəaliyyəti əsasən müəyyən bir şəhər və ya bölgə ilə məhdudlaşırdı. Bu ruhanilərdən bəziləri bunlardır: Seyid Məhəmmədhadi Milani və Seyid Həsən Qumi Məşhəddə, Bahauddin Məhəllati və Seyid Əbdülhüseyn Dəstğeyb Şirazda, Əbdürrəhim Rəbbanı Şirazi Qumda, Seyid Əsədullah Mədəni və Seyid Məhəmmədəli Qazi Təbatəbai Təbrizdə Məhəmməd Səduqi Yəzddə və Seyid Hüseyn Xadimi İsfahanda.

Dini intellektuallar

Sağdan sola: Seyid Mahmud Taliqani, Mehdi Bazərqan və Mürtəza Mütəhhəri

İran İslam İnqilabı hərəkatı zamanı dini intellektualizm diskursu formalaşdı; bu diskurs din və modernliyin yanaşı mövcud ola biləcəyini vurğulayırdı. Bu düşüncə xüsusilə Azadlıq Hərəkatı çərçivəsində özünü göstərdi. Mehdi Bazərqan, Seyid Mahmud Taliqani və Əli Şəriəti bu cərəyanın əsas simaları idilər. Bu şəxslər milli‑dini meyillərə sahib idilər. Həmçinin dini intellektuallar Azadlıq Hərəkatı daxilində şah rejiminə qarşı fəaliyyət göstərirdilər. Müəllif və siyasətçi Qulaməli Həddad Adil hesab edir ki, Bazərganın əsas təsiri universitetlərdə və yeni təhsilli təbəqələr arasında özünü göstərirdi; o, dinin elmi əsaslara malik olduğunu sübut etməklə İslamı müdafiə edirdi. Çünki həmin dövrdə universitet təhsilli gənclər Qərb elmi və mədəniyyətinin dinlə zidd olduğunu düşünürdülər. Rəsul Cəfərianın yazdığına görə, Bazərganın “Rahi Teyy Şode” (Gedilmiş Yol) kitabı bir neçə onillik ərzində dini düşüncənin formalaşmasında mühüm rol oynamış, cavanlara, xüsusilə tələbələr və Mücahidini‑Xalq təşkilatının ideoloji xəttinə ciddi təsir göstərmişdir. Tanınmış ruhani və Azadlıq hərəkatının liderlərindən biri olan Seyid Mahmud Taliqani digər dini ruhanilərdən fərqlənirdi, çünki Milli Cəbhəni dəstəkləyirdi. O, dini qruplarla qeyri‑dini qruplar arasında körpü rolunu oynayırdı. Sünni azlıqlar və solçu qruplar öz tələblərini çatdırmaq üçün ona müraciət edirdilər.

Taliqani hərçənd inqilabın mötədil simalarından biri kimi tanınırdı, lakin inqilabi atmosferin radikallaşması ilə o da mövqelərini İmam Xomeyniyə (r.ə) daha çox yaxınlaşdırmağa məcbur oldu. Rəsul Cəfərian Taliqaninin əhəmiyyətini o qədər böyük hesab edir ki, onu İslam düşüncə tarixində yeni bir cərəyanın banisi kimi təqdim edir. Onun siyasi fəaliyyəti şəmsi təqvimi ilə 1320‑ci illərdən başlayaraq yarım əsr davam etmişdi. Taliqani uzun illər Hidayət məscidində dini təbliğlə məşğul olmuş, təfsir dərsləri keçmiş və hökumətə qarşı sərt çıxışlar etmişdi.

Əli Şəriətinin İrşad Hüseyniyyəsində etdiyi çıxışdan foto

Bir çox tədqiqatçıların fikrincə, Əli Şəriətinin ideyaları şəmsi təqvimi ilə 1357‑ci il İslam İnqilabının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Con Foran Şəriətinin inqilabdakı yerini İmam Xomeynidən (r.ə) sonra ikinci sırada qiymətləndirir. Bəziləri şəmsi təqvimi ilə 1350‑ci illərin İran intellektual və ədəbi mühitini tamamilə Şəriətinin təsiri altında hesab edirlər. Sadiq Zibakəlamın yazdığına görə, Şəriəti İslam meylini və dini cazibəni yalnız tələbələr və ziyalılar arasında deyil, digər sosial təbəqələr arasında da genişləndirdi. Buna görə də onu bəzən “inqilabın müəllimi”, bəzən isə inqilabın nəzəriyyəçisi adlandırırlar.

Şəriətinin əsas auditoriyası gənc və inqilabçı intellektuallar idi. Niki Keddinin fikrincə, o, gənclərin inqilabi qiyama hazırlanmasında çox böyük təsir göstərmişdi. Onun İrşad Hüseyniyyəsində etdiyi çıxışlar həm audio kasetlər şəklində yayılır, həm də kiçik kitabçalar şəklində çap olunurdu. İnqilabın qələbəsindən əvvəl Şəriətinin yüzə yaxın kitab və broşürü nəşr edilmişdi. Etiraz yürüşlərində onun şəkli İmam Xomeyninin (r.ə) şəkli ilə yanaşı daşınırdı. Şəriəti intellektuallara öz İslam kimliklərini itirmədən, düşüncə suallarına cavab tapmaqda yardım edirdi.

Silahlı yanaşmaya sahib qruplar və təşkilatlar

İran İslam İnqilabı hərəkatı zamanı bəzi qruplar və şəxslər silahlı mübarizə yolunu seçdilər; bunlara Fədaiyane İslam (İslam fədailəri) və Mücahidini Xalq Təşkilatı kimi qruplar daxil idi. Fədaiyane İslam təşkilatı İslam qanunlarının tətbiqi və İslam hökumətinin qurulması məqsədilə formalaşmışdı. Rəsul Cəfərian Fədaiyane İslamı dini‑inqilabi meyilli bir cərəyan kimi qiymətləndirir və bildirir ki, bu qrup şəmsi təqvimi ilə 1324–1334‑cü illərdə İranın siyasi və dini səhnəsinə dərin təsir göstərmişdir. Cəfərianın fikrincə, əgər İran İslam İnqilabı Qərb yönümlülüyə qarşı ənənəçi bir hərəkat kimi qəbul edilirsə, Fədaiyane İslam bu düşüncə xəttinin mühüm həlqələrindən biri sayılmalıdır. Onların motivasiyası sırf siyasi deyildi; ilkin hərəkətləri dini motivasiyaya əsaslanırdı.Məhəmmədtəqi Misbah Yəzdi hesab edir ki, Fədaiyane İslamın inqilabi fəaliyyətləri neft sənayesinin milliləşdirilməsi prosesinə zəmin yaratdı və İslam İnqilabının sürətlənməsinə təsir etdi.

Rəsul Cəfərianın fikrincə, Mücahidini Xalq təşkilatı Azadlıq Hərəkatından ayrılmış bir sıra gənclər tərəfindən, dünya miqyasında mövcud olan inqilabi‑marksist hərəkatlardan təsirlənərək silahlı mübarizə strategiyası ilə quruldu. Məhəmməd Hənifnejad, Səid Məhəmməd Möhsün və Əliəsğər Bədizadəgan Azadlıq Hərəkatının üzvləri idilər, lakin təşkilat rəhbərliyinin barışıqçı xəttinə qarşı çıxaraq şəmsi təqvimi ilə 1344‑cü ildə Mücahedine Xalqın silahlı təşkilatını yaratdılar. Bu təşkilatın əsas xüsusiyyəti inqilabi‑islami‑marksist ideologiya idi. Yervand Abrahamiya yazır ki, təşkilatın şəmsi təqvimi ilə 1350‑ci illərdə Pəhləvi rejiminə qarşı apardığı partizan mübarizəsi təkbaşına onların arzuladığı inqilabı yaratmasa da, İslam İnqilabının ümumi prosesinə nəzərəçarpacaq dərəcədə təsir göstərmişdir.

Mücahedini Xalq 2500 illik şahənşahlıq bayramları ilə eyni dövrdə gizli hərbi əməliyyatlara başladı. Şəmsi təqvimi ilə 1350‑ci illərdə bu təşkilat tərəfindən bir neçə amerikalı hərbçi öldürülmüşdü. Bu təşkilatın digər silahlı hərəkətlərinə Əşrəf Pəhləvinin oğlu, Məhəmməd Rza Şahın qardaşı oğluna qarşı edilən uğursuz sui-qəsd, Riçard Niksonun (ABŞ siyasətçisi) səfəri ilə eyni vaxtda həyata keçirilən partlayış əməliyyatı, Milli Polis Həbsxanaları Departamentinin rəhbərinin qətlə yetirilməsi, və Birgə Təxribatla Mübarizə Komitəsinin komandirlərindən birinin öldürülməsi daxildir.

Qadınlar

İran İnqilabı tarixçiləri qadınların siyasi yürüşlərdə və inqilabi fəaliyyətlərdə iştirakını çox təsirli hesab edirlər. Bildirilir ki, İran İnqilabında qadınların rolu, inqilabların yaranma səbəblərini araşdıran sosiologiya sahəsinə daxil olan yeni mövzulardan biridir. İmam Xomeyni (r.ə) qadınların nümayişlərdə iştirakını dini bir vəzifə kimi qiymətləndirirdi. Qeyd olunur ki, İmam Xomeyninin (r.ə) siyasi İslam diskursunu genişləndirməsi qadınların sosial kapitalının güclənməsinə təsir etmişdir.

Qadınlar kişilər kimi nümayişlərə qatılır, həbs olunurdular. Bəzən Pəhləvi rejimi onlara işgəncə verir və bəzi hallarda da öldürürdü. Bildirilir ki, 17 Şəhrivər hadisəsinin şəhidlərinin əksəriyyəti qadınlar idi. Rejimin zorakılıq təhdidi artdıqda, çadralı qadınlar nümayişlərin ön sıralarında dayanır, bu da polis qüvvələrini çətin vəziyyətə salırdı. İnqilabçı qadınlardan bəziləri bunlardır: Atiqə Siddiqi (Məhəmmədəli Rəcainin həyat yoldaşı), Munirə Qorci‑Fərd, Banu Əmin və Tahirə Dəbbağ.

Şiə alimlərinin inqilaba münasibəti

Rəsul Cəfərianın təhlilinə görə, şəmsi təqvimi ilə 1340‑cı illərdə yüksək rütbəli şiə alimlərinin siyasət və dinə münasibəti üç əsas yanaşmaya bölünürdü: 1. Siyasətə qarışmaqdan çəkinənlər 2. Hökumətlə sərt mübarizədən uzaq duran, lakin onun fəsadlarına qarşı çıxanlar 3. Siyasətdə fəal iştirak edənlər Lakin, bu üç qrupla yanaşı, Pəhləvi rejiminə xidmət edən və şahın hakimiyyətini qorumaq üçün nəzəriyyə irəli sürən saray ruhanilərinə də işarə edilir. Rəsul Cəfərian bu ruhanilər qrupunu birinci və ikinci dərəcəli alimlər arasında deyil, üçüncü və dördüncü dərəcəli ruhanilər arasında yerləşdirir.

Şiə fəqihlərinin siyasi və sosial arenalardakı fəaliyyətindəki fərqin onların hökumət və fəqihlərin səlahiyyət dairəsi haqqında fiqhi baxışları və ya mümkün zərərlərin təhlili və bu məsələlərdə təsir göstərmək və uğur qazanmaq üçün kifayət qədər gücün olmaması ilə bağlı olduğu deyilir. Bu fərqli baxışlara görə bəzi fəqihlər siyasi güclə qarşılaşdıqda siyasətə müdaxilə edərək hökumətin səlahiyyətlərini məhdudlaşdırmağa çalışırdı. Lakin başqa bir qrup cəmiyyətin siyasi işlərinə müdaxilə etməkdən çəkinərək təqiyyə edir və siyasi proseslərdən uzaq dururdu. Fəqihlərin siyasi arenadakı fəaliyyətinin miqyasını nəzərə alaraq, şiə alimlərinin İslam İnqilabına yanaşması üçün müxtəlif təsnifat modelləri irəli sürülmüşdür; o cümlədən:

Siyasət səhnəsində fəal iştirak

Bir qrup fəqih siyasət meydanına ciddi şəkildə daxil oldu və Pəhləvi hakimiyyətini devirmək üçün geniş fəaliyyətə başladı. Bu qrupa İmam Xomeyni (r.ə), eləcə də Seyid Hüseyn Burucerdinin və Mühəqqiq Dəmadın bir çox tələbələri daxil idi.

Rəsul Cəfərianın sözlərinə görə, Seyid Məhəmmədhadi Milani, İmam Xomeynidən (r.ə) sonra siyasi mövqelərdə və mübarizədə ikinci ən təsirli şəxs idi. Buna görə də İmam Xomeyni (r.ə) həbs edildikdən sonra (şəmsi təqvimi ilə 1342) inqilabın davamı üçün onu Quma dəvət etmişdilər. Milani Xorasan bölgəsində o qədər nüfuzlu idi ki, ona “taçsız və taxtsız sultan” deyirdilər. O, siyasi fəaliyyətini yalnız Məşhədlə məhdudlaşdırmırdı; şəmsi təqvimi ilə 1342‑ci ildə İmam Xomeyninin (r.ə) həbsi zamanı onun azad edilməsi üçün mərcəyi‑təqlidlərin arasında öncüllərdən idi. Məlumata görə, Milani şah rejiminə qarşı digər mərcələrdən daha sərt mövqe tuturdu. Deyildiyi kimi, Milani ordu komandirlərindən biri olan general-leytenant Qarani ilə birlikdə şaha sui-qəsd etməyə çalışdı. Bununla belə, bir müddət sonra Milani siyasi fəaliyyətlərini azaltdı və tədricən siyasətdən uzaqlaşdı.

Seyid Məhəmmədsadiq Ruhani də gənc mərcələrdən idi və Pəhləvi rejiminə qarşı çox sərt mövqedə dayanırdı. O, vəliyyi‑fəqih rəhbərliyində İslam dövlətinin qurulmasını zəruri hesab edirdi.

Siyasət səhnəsində ehtiyatlı iştirak

Hicri-şəmsi ilinin 1357-ci ilində (1978) Pəhləvi hökümətinin zindanından Seyid Məhəmməd Sadiq Ruhani azadlığa çıxır. Qum camaatı onu qarşılayır.

Con Foranın verdiyi məlumatına görə, İran İslam İnqilabı dövründə bir qrup şiə ruhani ehtiyatlı və ölçülü davranış sərgiləyirdi. Bu ruhanilər Pəhləvi rejiminə və onun fəsadlarına qarşı çıxır, lakin kəskin və birbaşa mübarizəyə başlamağa hazır olmurdular. Onların arasında Seyid Məhəmmədrza Gülpayiqani, Seyid Məhəmməd Kazım Şəriətmədari və Seyid Şəhabəddin Nəcəfi Mərəşi var idi ki, onların əsasları, motivləri və siyasətə qarışma dərəcələri müxtəlif idi. Buna görə də bəzi təsnifatlarda Mərəşi Nəcəfi siyasətə qarışmayan alimlər sırasında göstərilmişdir. Bu qrup zəruri hallarda İmam Xomeyni (r.ə) ilə həmrəylik nümayiş etdirməyə çalışırdı və ictimaiyyət qarşısında bu iki qrup arasında müəyyən uyğunluq və paralel mövqe müşahidə olunurdu.

Şiə mərcəyi-təqlidlərindən olan Seyid Məhəmməd Kazım Şəriətmədari şahın qalıb-qalmayacağı ilə bağlı fikir bildirməyib, yalnız məşrutiyyətin qayıtmasını və konstitusiyanın tətbiqini tələb edib. Buna görə də, etirazlarında o, nadir hallarda şaha şəxsən hücum edir və əsasən baş nazir, nazirlər və parlament kimi hökumət rəsmilərini tənqid edirdi. O, Kapitulyasiyaya və bəhailərin hökumət aparatındakı təsirinə cavab olaraq mövqe tutmuşdu. Niki Keddinin sözlərinə görə, inqilabi atmosfer gücləndikcə Şəriətmədari mövqeyini İmam Xomeyniyə (r.ə) daha yaxınlaşdırmağa məcbur oldu.

1971-ci il \ Mərcə-təqlid və alimlər sağdan sola: Şəhabuddin İşraqi (İmam Xomeyninin kürəkəni), Seyid Şəhabuddin Mərəşi Nəcəfi, Seyid Məhəmməd Kazim Şəriətmədari və Seyid Məhəmməd Rza Qolpayqani

Siyasətə qarışmaqdan çəkinmək

Bir qrup fəqih siyasətə qarışmaqdan ümumiyyətlə çəkinir, yalnız müəyyən məqamlarda nəsihət və vasitəçiliklə kifayətlənirdilər. Bu qrupa Seyid Əhməd Xansari və Höccətiyyə Cəmiyyətinin bəzi rəhbərləri daxil edilmişdir. Hüseynəli Müntəzərinin nəqlinə görə, Seyid Əhməd Xansari vilayəti‑fəqih nəzəriyyəsini qəbul etmirdi və buna görə hesab edirdi ki, hökumətə yalnız nəsihət verməklə kifayətlənməli, onlarla qarşıdurmaya girmək lazım deyil. Lakin, Rəsul Cəfərian isə bildirir ki, Xansarinin siyasətdən uzaq durmasının səbəbi Məşrutə hərəkatının uğursuzluğundan aldığı dərslər və hökumətlə mübarizədə nəticə əldə etməyin mümkünsüzlüyünə olan inancı idi.

Höccətiyyə Cəmiyyətinin bəzi rəhbərləri də ya fiqhi baxışlarına, ya da təqiyyə səbəbilə siyasətə qarışmaqdan çəkinirdilər. Cəfərianın sözlərinə görə, onların inancı belə idi ki, məsum olmayan bir şəxs hökumət qura bilməz. Buna görə də Höccətiyyə öz üzvlərinə siyasi fəaliyyətlərdə iştirak etməyə icazə vermirdi.

İnqilab diskursunda İslam terminlərinin yenidən canlanması

Qeyd olunub ki, İslam İnqilabının qələbəsi ilə bir sıra dini termin və anlayışlar yenidən diqqət mərkəzinə gəldi. Məsələn, cihad və şəhadət kimi sözlər İslam hərəkatlarının ədəbiyyatında geniş yayıldı və nəticədə İslam ölkələrində şəhadət ruhiyyəsi gücləndi. İran İslam İnqilabı qlobal diskursda da dəyişiklik yaratdı və beynəlxalq siyasi ədəbiyyatda qarşıdurma “qlobal istikbar” və “dünyanın məzlumları” arasında bir mübarizə kimi təqdim olunmağa başladı.

İmamət və ümmət

İslam ümməti anlayışı İslamın siyasi sistemində əsas konseptlərdən biridir və İran İslam İnqilabının diskursunda geniş şəkildə işlədilir. Ümmət anlayışı “millət” anlayışından fərqli olaraq, fərdiyyətçi və milli çərçivələri aşan, qeyri‑etnik, qeyri‑dövlət və qeyri‑coğrafi bir məzmun daşıyır. Bu anlayış dil, irq və tarixi kimlik kimi elementləri vurğulamır. Sözügedən konsepsiya ortaq bir liderliyin (imamətin) rəhbərliyi altında ortaq bir məqsədə doğru hərəkət edən böyük bir qrup insanı əhatə edir. İran İslam Cümhuriyyətinin Konstitusiyasının 11-ci maddəsində bütün müsəlmanlar vahid bir ümmət hesab edilir və dövlətə tapşırılır ki, İslam xalqlarının birliyinə əsaslanaraq İslam dünyasında siyasi, iqtisadi və mədəni birliyi təmin etmək üçün çalışsın.

Bildirilir ki, İslam İnqilabının diskursu ümmət anlayışını və İslam birliyinə çağırışı gücləndirməklə “imamət və ümmət” modelinin formalaşmasına zəmin yaratdı. Bu nəzəriyyə vilayəti‑fəqih düşüncəsinə əsaslanan sistemqurucu bir siyasi nəzəriyyədir və ümmətin rəhbərlərlə münasibətini siyasi‑fiqhi çərçivədə müəyyənləşdirir. Bu nəzəriyyəyə görə, fəqihlər yalnız dini hökmləri və hədisləri izah etməklə kifayətlənmir, həm də ümmətin siyasi rəhbərliyini öz üzərlərinə götürürlər.

Tağut, mustəzəf və mustəkbir

İran İslam İnqilabının qələbəsindən sonra tağut sözü İran və İslam dünyasının siyasi terminologiyasında geniş yayıldı. İmam Xomeyni (r.ə) bu ifadəni Pəhləvi şahları və onların korrupsiyaya bulaşmış saray çevrəsi üçün işlədirdi. Siyasi ədəbiyyatda bu terminlə İslam əleyhinə olan və materialist və dinə qarşı dəyərləri dəstəkləyən fərdlərə, qruplara və ya hökumətlərə işarə edilir.

İstizaf və istikbar İslamın siyasi anlayışlarındandır ki, bir‑birinə zidd sayılırlar. Bəhreynli dini‑siyasi fəal Şeyx İsa Qasimə görə, mustəkbir, bir qrup insana zülm edən və insanların hüquqlarından istifadə etməsinin qarşısını almaq üçün bütün zor aparatlarından istifadə edən zalım rəhbər və ya hökumətdir. Lakin şəmsi təqvimi ilə 1364-cü idən 1368-ci ilə qədər Ali Liderin canişini olan Hüseynəli Müntəzəriyə görə, hər zəif insan mustəzəf sayılmır, əgər bir şəxs öz zəifliyini aradan qaldırmaq üçün mübarizə aparmaq imkanına malikdirsə, o, mustəzəf hesab edilmir.

İmam Xomeyninin (r.ə) mustəzəflərlə həmrəyliyi onun sosial dayaqlarını genişləndirmişdir. İmam Xomeyninin (r.ə) mustəzəflərlə münasibətləri ikitərəfli münasibət hesab edilmişdir. Bir tərəfdən, mustəzəflər onun ən sadiq davamçıları kimi təqdim edilmiş, digər tərəfdən də İmam Xomeyni (r.ə) onları inqilabın əsas sahibləri hesab etmişdir.

İnqilabın ixracı

İran İslam İnqilabının ixracı, inqilabın ideyalarının, dəyərlərinin və məqsədlərinin digər cəmiyyətlərə yayılması mənasını daşıdığı deyilir. Bu anlayış şəmsi təqvimi ilə 1357‑ci il inqilabından sonra İranın siyasi mühitində əsas mövzulardan birinə çevrildi. Bu konsepsiyanın əsas istiqamətlərinə ədalət axtarışı sionizmin aradan qaldırılması, zülm və istikbara qarşı mübarizə, İslamın dirçəldilməsi, müsəlmanların birliyi, İslam hökumətinin qurulması, müstəqillik və azadlığa nail olmaq daxildir. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, İran İnqilabının İslam dünyasına ən böyük təsiri ideoloji və düşüncə səviyyəsində olmuşdur və bu təsir daha çox ilhamverici model kimi özünü göstərmişdir.

İran İslam Cümhuriyyətinin inqilab ideyalarını yaymaq üçün istifadə etdiyi vasitələr arasında Beynəlxalq Qüds Günü yürüşü, Həcc zamanı “müşriklərdən bəraət (nifrət bəyanı)mərasimi, Vəhdət Həftəsi, İslam İnqilabının qələbəsinin ildönümü tədbirləri və azadlıq hərəkatları ilə bağlı konfranslar və seminarlar var. İraq, Əfqanıstan, Türkiyə, Pakistan, Livan və Sudan kimi ölkələr bu baxımdan ən böyük təsirə malik kimi müəyyən edilmişdir. Bu ölkələr arasında Livan ən mühüm və davamlı təsir nümunəsi hesab olunur və Hizbullah bu təsirin konkret təzahürü kimi göstərilir. Eyni zamanda, inqilabın ixracının nəticələri barədə məlumatlar verilmişdir; məsələn, inqilabın qələbəsindən sonra bəzi təhlillərdə ərəblər üçün İsraildə İran təhlükəsi qaldırılmış və Əmman Konfransında (1987) İran əsas təhlükə kimi göstərilmişdir.