Taslim:Müqavimət oxu
Müqavimət oxu (ərəbcə: محور المقاومة) ya müqavimət cəbhəsi əsasən şiə mənsubiyyətli dövlət və qeyri‑dövlət qüvvələrindən ibarət regional bir koalisiyanı ifadə edən termindir. Bu koalisiya İran, Suriya (Hafiz və Bəşər Əsəd dövrləri), İraq, Livan, Yəmən və Fələstində fəaliyyət göstərən qüvvələri əhatə edir. Müqavimət oxunun məqsədləri arasında aşağıdakılar qeyd olunur: İsrailin işğalçılığı ilə mübarizə və Fələstinin azadlığının müdafiəsi, Qərbin, xüsusilə ABŞ‑ın Qərbi Asiya regionundakı nüfuzuna qarşı durmaq, Zalım hökumətlərlə mübarizə, İŞİD kimi təkfirçi qrupların fəaliyyətlərinin qarşısını almaq. Müqavimət oxunun formalaşması İran İslam İnqilabının dəyərlərinin genişlənməsi və İran İslam Respublikasının anti‑istibdad və anti‑istismar hərəkatlarına verdiyi dəstəyin nəticəsi kimi qiymətləndirilir.
Müqavimət oxunun əsas xüsusiyyətlərindən biri, üzvlər arasında ortaq regional kimlik, sosial‑dini dəyərlər, mədəni yaxınlıq və siyasi İslam diskursundan təsirlənmədir. Bu amillər müqavimət oxunun üzvləri arasında birliyi gücləndirən əsas faktorlar hesab olunur. Müqavimət oxunun əsas strategiyalarından biri, öz mövcudluğunu təhdid edən təhlükələrə qarşı hərbi gücün artırılmasıdır.
Müqavimət oxunun, o cümlədən İranın Qüds Qüvvələri, Fələstində Həmas və İslami Cihad, İraqda Həşdüş‑Şəbi, Livanda Hizbullah və Yəməndə Ənsarullah kimi qrupların əldə etdiyi nəticələr arasında aşağıdakılar göstərilir: Şiələrin regional mövqeyinin güclənməsi, İsrailin ekspansionist siyasətlərinin məhdudlaşdırılması, Qərbi Asiyada yeni regional nizamın formalaşması, Müqavimət oxuna bağlı qüvvələr öz fəaliyyətlərini və məqsədlərini tanıtmaq üçün müxtəlif media qurumları yaratmışlar. Bunlara aşağıdakılar daxildir: əl‑Mənar, əl‑Məyadin, əl‑Məsirə, əl‑Fərat. Bundan əlavə, İran İslam Cümhuriyyətinin radio‑televiziya qurumu da bu oxun fəaliyyətlərini işıqlandırmaq üçün müxtəlif proqramlar hazırlayır və yayımlayır.
Mövqe və əhəmiyyəti
Müqavimət oxu (Axis of Resistance) İran İslam İnqilabının diskursunun İslam dünyasında genişlənməsi nəticəsində formalaşmış regional bir ittifaqdır. Siyasi tədqiqatçılara görə, bu ox, Qərbi Asiya regionunda mövcud siyasi tənzimləmələri dəyişdirmiş(1) və bölgədə yeni bir nizamın yaranmasına səbəb olmuşdur.(2) İran İslam Cümhuriyyətinin anti‑istismar və anti‑istibdad hərəkatlarına, həmçinin İslam oyanışı məsələsinə verdiyi dəstək, müqavimət oxunun genişlənməsi, şiələrin mövqeyinin güclənməsi və İranın, eləcə də regionun təhlükəsizliyinin artması ilə əlaqələndirilir.(3)
Siyasi tədqiqatçılar, “Müqavimət oxu” adlandırılan şeyi, İran İslam İnqilabından doğan normativ təsirlərin və nəticələrin xarici dünyada əks olunması kimi görürlər ki, bu, beynəlxalq siyasətdə böyük güclərin hökmranlığını tənqid etməyə çalışır.(4) Onların fikrincə: İnqilab, müqavimət və kimlik rəmzləri İran‑İraq müharibəsi dövründə formalaşdı, Müharibədən sonra bu rəmzlər İslam İnqilabının ixracı prosesində və İslam oyanışı hərəkatlarında regional və beynəlxalq səviyyədə öz əksini tapdı.(5)
Regionda şiələrin siyasi və sosial gücünün artması,(6) fələstinlilərin hüquqlarının müdafiəsi, bəzi regional güclərin hegemonluq iddialarına qarşı durmaq, İran İslam Cümhuriyyətinin izzət və nüfuzunun möhkəmlənməsi,(7) Regiondakı bəzi avtoritar rejimlərin süqutu,(8) ABŞ‑ın Yaxın Şərqdəki hegemonluğunun zəifləməsi, İsraillə “sülh danışıqları” prosesinin çətinləşməsi, İsrailin Cənubi Livandan çıxarılması, İsrailin 33 günlük və 22 günlük müharibələrdə məğlubiyyəti və İŞİD kimi təkfirçi qruplara qarşı müqavimət göstərməyi müqavimət oxunun Qərbi Asiya regionunda güclənməsinin nəticələri hesab ediblər.(9)
Formalaşma və adlandırma
Müqavimət oxu və ya müqavimət cəbhəsi, regional geosiyasi bir koalisiya (hərbi‑siyasi ittifaq) kimi təqdim olunur. Bu koalisiya bir neçə dövlət aktorundan (İran və Hafiz və Bəşər Əsəd dövrlərində Suriya) və bir sıra qeyri‑dövlət aktorlarından (Livan Hizbullahı, Həmas və Fələstin İslami Cihad Hərəkatı) ibarətdir.(10) Araşdırmaçılar bildirirlər ki, bu koalisiyanın rəhbərliyi İran İslam Cümhuriyyətinə aid edilir.(11) Bu ittifaqın formalaşması 20-ci əsrin sonu və 21-ci əsrin əvvəllərində baş verən tarixi hadisələrlə əlaqələndirilir; məsələn: İsrail rejiminin Fələstin və Livandakı hərbi əməliyyatları, İŞİD-in Suriyada və İraqda genişlənməsi, ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki dominantlığı.(12)
Siyasi tədqiqatçılara görə, müqavimət oxunun üzvləri ortaq milli və ideoloji maraqlara malikdirlər və müstəqil, müqavimət‑mərkəzli siyasətlə ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi beynəlxalq hegemon sistemə qarşı durmağa çalışırlar.(13) Onlar həmçinin İsrail rejiminə qarşı mübarizə aparır və Fələstinin müdafiəsini öz əsas hədəflərindən biri hesab edirlər.(14) Qərbi Asiyada baş verən yeni hadisələr, o cümlədən İŞİD-in meydana çıxması və 21-ci əsrin əvvəllərində bəzi ərəb ölkələrinin Yəmənə hücumu, müqavimət oxunun genişlənməsinə səbəb olmuş və İraqdakı şiə silahlı qrupları ilə Yəməndəki Ənsarullah hərəkatı da bu oxun tərkibinə daxil olmuşdur.(15)
“Müqavimət oxu” termini ilk dəfə Liviya qəzetlərindən biri olan əz‑Zəhf əl‑Əxdar tərəfindən işlədilmişdir. Bu termin ABŞ prezidenti Corc Buş və Con Bolton tərəfindən işlədilən “şər oxu” ifadəsinə qarşılıq olaraq ortaya çıxmışdı. ABŞ həmin ifadəni öz siyasətinə müxalif olan ölkələr — İran, Suriya, İraq, Liviya, Kuba və Şimali Koreya — üçün istifadə edirdi.(16)
Bu adlandırmadan əvvəl, İran İslam İnqilabının o zamankı Rəhbəri Seyid Əli Xamenei şəmsi təqvimi ilə 1372‑ci ilin mordad ayında Livan Hizbullahının baş katibi Seyid Həsən Nəsrullah ilə görüşündə ilk dəfə “İslami Müqavimət Cəbhəsi” ifadəsini işlətmiş və bu cəbhənin yaranmasını İsrailin təcavüzlərinin nəticəsi kimi dəyərləndirmişdi.(17)
Alt qollar və fəaliyyət sahələri
Müqavimət oxunu təşkil edən qüvvələr müxtəlif ölkələrdə fəaliyyət göstərirlər:
- İran: Qüds Qüvvələri, Zeynəbiyyun briqadası, Fatimiyyun briqadası
- İraq: Həşdüş‑Şəbi, Bədr Korpusu, Kətaib Hizbullah, Hizbüd‑Dəvətil‑İslamiyyə, Ali İslam Məclisi, Sədr hərəkatı
- Suriya: Hafiz və Bəşər Əsəd dövrlərində dövlət və Difaül‑Vətəni (vətən müdafiəsi) qüvvələri
- Yəmən:
- Livan: Hizbullah
- Fələstin: Fələstin İslami Cihad Hərəkatı, Həmas(18)
Strategiyalar və xüsusiyyətlər
Müqavimət oxunun üzvləri bir neçə strateji xətt və ortaq xüsusiyyət ətrafında həmfikirdirlər ki, bu da onların birliyini möhkəmləndirir. Bu oxun üzvləri üçün ortaq regional kimlik və siyasi İslam diskursundan təsirlənmə əsas xüsusiyyətlərdən sayılır. Həmçinin bildirilir ki, müqavimət oxunun üzvləri öz hərbi güclərini artırmaqla məqsədlərinə çatmağa çalışırlar.
Regional kimlik
Siyasi tədqiqatçıların fikrincə, müqavimət oxunun üzvləri arasında ortaq sosial, dini və mədəni dəyərlər və normalar mövcuddur. Bu amillər, coğrafi məsafənin olmasına və ortaq sərhəddin olmamasına baxmayaraq, onların arasında birləşdirici və vahid bir regional kimlik formalaşdırmışdır.(19) “Regionalizm” milli kimliklə qlobal kimlik arasında yaranan yeni bir kimlik forması kimi təqdim olunur və regional aktorların ortaq sosial və mədəni dəyərlərini ön plana çıxarmağa çalışır.(20)
Regionalizm nəzəriyyəsinə əsasən, müqavimət oxunun üzvləri dini təlimlərə — məsələn, “nəfyi səbil” (zülm və hegemonluğun rədd edilməsi) və zülmə qarşı durmaq kimi prinsiplərə — istinad edərək, həmçinin İslam dünyasının birliyi, istikbarla mübarizə kimi şüarlara söykənərək öz məqsədlərini izləyirlər.(21) Bu regional kimliyin formalaşmasının aşağıdakı amillərin təsiri ilə baş verdiyi bildirilir: şəhadət mədəniyyəti(22), məzlumların müdafiəsi, ədalət istəmək, müstəqillik arzusu, azadlıq hərəkatlarının dəstəklənməsi, məhdəviyyət və intizar təlimi, dini xalq hakimiyyəti (milli‑dini demokratiya). Bu amillər İran İslam İnqilabı prosesində formalaşmışdır.(23)
Bəzi tədqiqatçılar Müqavimət oxunun regional kimliyinin formalaşmasını Qərbi Asiyada yaranmış başqa bir kimlik və koalisiya ilə qarşıdurma çərçivəsində izah edirlər. Bu alternativ koalisiya bəzi ərəb ölkələri tərəfindən formalaşdırılmış və məqsədi İsraillə yaxınlaşma və İranın regional təsirini azaltmaq kimi istiqamətlərdə olmuşdur.(24)
Siyasi İslam diskursundan təsirlənmə
Siyasi tədqiqatçılar siyasi İslam diskursunu Qərbi Asiya bölgəsində son onilliklərdə baş verən dəyişikliklərə ən çox təsir göstərən diskurs hesab edirlər. Bu diskursun sələfi və təkfirçi hərəkatları şəklində məzhəbçi tətbiqi bölgədə uzun müddət davam edən qarışıqlıq, zorakılıq və məzhəb münaqişələrinə səbəb olmuşdur.(25) Sələfi hərəkatlarının qarşısında, şiə müqavimət diskursu adlanan yeni bir diskursun meydana çıxdığı bildirilir. Bu diskurs İran İslam İnqilabının qələbəsi və İranda şiə hakimiyyətinin qurulması ilə formalaşmışdır. Daha sonra Hizbullah, İraqdakı şiə qrupları, Yəməndə Ənsarullah və həmçinin Həmas və Fələstin İslami Cihad kimi sünni qrupların bu diskursa yaxınlaşması ilə bölgədəki proseslər yeni bir forma almışdır.(26)
Güc balansı yaratmaq üçün hərbi gücün artırılması
Müqavimət oxunun əsas strategiyalarından biri, üzvlərin hərbi gücünü artırmaq və ona bağlı qrupları silahlandırmaqdır. Bu strategiya müqavimət oxunun qarşısında duran təhlükələrə cavab vermək və rəqib güclər qarşısında həssaslığı azaltmaq məqsədi daşıyır.(27) Beynəlxalq təhlükəsizlik sahəsi üzrə tədqiqatçılar bildirirlər ki: Müqavimət oxu üzvlərinin hərbi gücünün artması - Güclü ölkələrlə müəyyən səviyyədə yaxınlaşma rəqib güclərin bu oxun üzvlərinə qarşı hərbi əməliyyat həyata keçirməsinin xərclərini artırmışdır. Bu da ya onların əməliyyatdan çəkinməsinə, ya da əməliyyat baş verdiyi halda ciddi itkilərlə üzləşməsinə səbəb olur.(28)
Fəaliyyətlər və nailiyyətlər
Müqavimət oxu yaranışından bəri bir sıra fəaliyyətlər və nailiyyətlər əldə etmişdir ki, bu da onu regionda və müəyyən qədər beynəlxalq səviyyədə mühüm bir aktora çevirmişdir.(29) Bu fəaliyyətlərdən bəziləri: Fələstinli qrupların və Livan Hizbullahının İsrailin işğalçı siyasətlərinə qarşı mübarizəsi, İran, İraq və Suriya dövlətlərinin, həmçinin müqavimət qruplarının İŞİD-in İraq və Suriyada genişlənməsinə qarşı mübarizəsi, Yəməndə bəzi ərəb ölkələrinin hücumlarına qarşı Ənsarullahın müqaviməti. Bu fəaliyyətlər müqavimət oxunun bölgədəki rolunu və təsirini gücləndirən əsas amillər kimi göstərilir.
Qərbi Asiyada şiələrin mövqeyinin güclənməsi
Müqavimət diskursunun şiə təlimlərindən güclü şəkildə təsirlənməsi, Qərbi Asiya regionunda şiələrin mövqeyinin möhkəmlənməsinə səbəb olan əsas amillərdən biri kimi qiymətləndirilir.(30) Siyasi tədqiqatçıların fikrincə, İran İslam Cümhuriyyətinin yumşaq gücü İraq,(31) Yəmən(32) və Livanın bəzi bölgələrində şiələrin siyasi və ictimai nüfuzunun artmasında mühüm rol oynamışdır.(33) Həmçinin bəzi siyasi araşdırmalara görə, şiələrin siyasi‑ictimai mövqeyinin yüksəlməsi qarşılıqlı şəkildə müqavimət oxunun güclənməsinə də səbəb olmuşdur. Xüsusilə İraqda Səddam rejiminin süqutundan sonra, Bəəs Partiyasının məhdudiyyətlərindən çıxan şiələr ölkənin siyasi‑ictimai proseslərində daha geniş və təsirli şəkildə iştirak edə bilmişlər.(34)
İsrailin işğalçılığı ilə mübarizə
Siyasi tədqiqatçıların fikrincə, İsrailin işğalçı kimliyi və 1948-ci ildə müəyyən edilmiş sərhədlərə əməl etməməsi fələstinliləri İsrailə qarşı mübarizəyə yönəltdi və nəticədə Fələstin İslami Cihad Hərəkatı və Həmas kimi təşkilatlar formalaşdı.(35) Bu iki hərəkat Fələstinin işğal olunmuş torpaqlarının azad edilməsi məqsədilə yaranmış(36) və İsrail rejimi ilə çoxsaylı qarşıdurmalarda iştirak etmişdir.(37) Bu qarşıdurmalar arasında: Fələstinin birinci və ikinci intifazəsi(38), Qəzzənin 22 günlük müharibəsi(39), “Əqsa Tufanı” əməliyyatı xüsusi yer tutur.(40)
İsrailin işğalçılığına qarşı mübarizə yalnız fələstinli qruplarla məhdudlaşmamışdır. Livan Hizbullahı 2000-ci ildə İsrailin Cənubi Livanın bəzi bölgələrində 18 illik hərbi nəzarətinə son qoymuşdur.(41) Daha sonra şəmsi təqvimi ilə 1385-ci ilin tir–mordad aylarında baş verən 33 günlük müharibədə də Hizbullah İsrailə qarşı mübarizəni davam etdirmişdir.(42) “Əqsa Tufanı” əməliyyatından sonra da Hizbullah Qəzzə xalqını dəstəkləmək üçün İsraillə ağır atışmalara girmişdir.(43) Bu qarşıdurmalarda Hizbullahın üçüncü baş katibi Seyid Həsən Nəsrullah və bir sıra komandirləri şəhid olmuşdur.(44)
İsrailin 1967-ci il iyun ayının 5-dəki ərəb ölkələri ilə altı günlük müharibə zamanı Suriyanın Culan təpələrinin bir hissəsini işğal etməsi iki ölkə arasında düşmənçiliyin əsas səbəblərindən biri olmuşdur.(45) Araşdırmalara görə, İran İslam İnqilabından sonra və xüsusilə Hafiz Əsəd və Bəşər Əsəd dövrlərində Suriya–İsrail münasibətləri daha da gərginləşmiş və bu vəziyyət İran və Suriya arasında daha yaxın bir ittifaqın formalaşmasına gətirib çıxarmışdır.(46) Siyasi tədqiqatçılar İran və Suriyanın yaxınlaşmasının əsas səbəblərindən birini İsrailə qarşı ortaq mövqe və Livan Hizbullahına dəstək kimi amillərlə izah edirlər.(47)
İraqda və Suriyada təkfirçi qruplarla mübarizə
Suriya və İraqın əhəmiyyətli hissələrinin İŞİD kimi sələfi qrup və digər təkfirçi qruplar tərəfindən ələ keçirilməsi, müqavimət oxunu yenidən əlaqəli ölkələrin hərbi, siyasi, iqtisadi və sosial təhdidlərinə qarşı mübarizə aparmaq üçün bir ittifaqa çevirdi.(48) Bu səbəbdən İran İslam Cümhuriyyəti İraq və Suriyada hərbi və məsləhətçi qüvvələrlə iştirak edərək İŞİD-in irəliləyişinin qarşısını almağa çalışdı.(49) İraq və Suriyada müqəddəs məkanların, o cümlədən Həzrət Zeynəbin (s) hərəminin qorunması da İranın iştirakının əsas məqsədlərindən biri kimi göstərilir.(50)
Yəməndə ərəb ölkələrinin hücumuna qarşı Ənsarullahın müdafiəsi
Ənsarullah hərəkatı (1990-cı ildə təsis edilib(51)) Yəməndə siyasi‑ideoloji bir hərəkatdır(52) və bəzi mənbələr onun İmam Xomeyni (r.ə) və İran İnqilabından təsirləndiyini bildirirlər.(53) Bu hərəkat 2011-ci ildə İslam Oyanışı prosesində Yəmən hökumətinə qarşı qiyam etdi və ölkənin bəzi bölgələrini nəzarətə götürdü. Bu hadisə Yəmənin o zamankı prezidenti Mənsur Hadinin istefasına və onun Ədnə gedərək müvəqqəti hökumət qurmasına səbəb oldu.(54) Hadinin bu addımından sonra bir sıra ərəb ölkələri Ənsarullahı hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq üçün genişmiqyaslı hərbi hücuma başladılar.(55) Lakin illərlə davam edən müqavimətdən sonra bu hücum uğursuzluğa düçar oldu.(56)
Qərbi Asiyada anti‑Amerika ruhiyyəsinin güclənməsi
Müqavimət cəbhəsinin Qərbi Asiyada əldə etdiyi nəticələrdən biri də anti‑Amerika ruhiyyəsinin güclənməsi və ABŞ-ın regional nüfuzunun azalması kimi təqdim olunur.(57) Tədqiqatçılar bildirirlər ki, ABŞ 1991-ci ildə SSRİ-nin süqutundan sonra Yaxın Şərqdə üstün güc kimi möhkəmlənməyə başlamış, İsrailin təhlükəsizliyini təmin etməklə yanaşı öz maraqlarını da qorumağa çalışmışdır.(58) Bu məqsədlə atdığı bəzi addımlar bölgədə təkfirçi qrupların yaranmasına, məzhəb gərginliklərinin artmasına və regional qeyri‑sabitliyə səbəb olmuşdur.(59) Müqavimət cəbhəsi isə istikbarla mübarizə siyasətini gücləndirməklə, təkfirçi qruplara qarşı döyüşməklə, İsraillə mübarizə aparmaqla və Amerikaya iqtisadi və siyasi xərclər yükləməklə ABŞ-ın bölgədəki planlarını zəiflətmiş və anti‑Amerika hisslərinin güclənməsinə səbəb olmuşdur.(60)
Ramazan müharibəsində İran İslam Cümhuriyyətinə dəstək
Əsas məqalə: Ramazan müharibəsi
2026-cı il fevral ayının 28-də ABŞ və İsrailin İran İslam Cümhuriyyətinə birgə hücumu və həmin hücum nəticəsində İran İslam İnqilabının o zamankı rəhbəri Seyid Əli Xameneinin şəhadəti baş verdi. Bu hadisədən sonra müqavimət oxuna bağlı qruplar İranı dəstəklədiklərini elan etdilər və müxtəlif addımlar atdılar. O cümlədən İraq müqavimət qüvvələri ABŞ-ın İraqdakı bazalarına və maraqlarına, həmçinin işğal olunmuş ərazilərə qarşı bir sıra hücumlar həyata keçirdilər. Livan Hizbullahı, İsraillə mövcud atəşkəsə baxmayaraq, bu rejimlə yenidən qarşıdurmaya daxil oldu. Həmçinin Yəməndə Ənsarullah İranla koordinasiya içində olduğunu və münasib zamanda müharibəyə daxil olacağını bildirdi.
Media fəaliyyətləri
Müqavimət oxuna bağlı qüvvələr öz fəaliyyətlərini işıqlandırmaq üçün müxtəlif televiziya kanalları və xəbər agentlikləri yaratmışlar. Bunlara aşağıdakılar daxildir: əl‑Mənar kanalı (Livan Hizbullahına bağlıdır).(61) əl‑Məyadin kanalı (Beyrutda yerləşən xəbər kanalı)(62), əl‑Məsirə kanalı (Yəməndə Ənsarullaha məxsusdur)(63), əl‑Fərat kanalı (İraq Ali İslam Məclisinin kanalı)(64), əl‑Ğədir kanalı (İraq Bədr Təşkilatının televiziya və peyk mediası)(65), əl‑İtticah kanalı (İraq Kətaib Hizbullahının media mərkəzi)(66), əl‑Əhd kanalı (İraq Əsaib Əhlil‑Həqq qrupunun media mərkəzi)(67)
İran İslam Cümhuriyyətinin radio‑televiziya qurumu da digər müqavimət mediaları ilə yanaşı, həm xəbər bölmələrində, həm də müqavimət cəbhəsinin fəaliyyətinə yönəlmiş müzakirə mehvərli proqramlarda xüsusilə Əqsa Tufanı əməliyyatından sonra, müqavimət cəbhəsinin fəaliyyətlərini geniş şəkildə işıqlandırmışdır.[68] O cümlədən bu çərçivədə “Be Üfüqe Fələstin” (Fələstin üfüqü ilə) kimi proqrama işarə etmək olar.(69) İran İslam Cümhuriyyətinin televizia kanallarından “Əl‑Aləm kanalı”, “Press TV” və “Xəbər kanalı” müqavimət oxunun fəaliyyətlərinin mediada əhatəli şəkildə təqdim olunmasında mühüm rol oynamışdır.