Taslim:Uşaq tərbiyəsi

Uşaq tərbiyəsi (ərəbcə: تربية الأبناء) və ya övlad yetişdirmə, övladın dini və dünyəvi baxımdan gözəl əxlaqa sahib olması üçün onun inkişafına uyğun şəraitin yaradılması deməkdir. Uşaq tərbiyəsi İslam rəvayətlərində böyük əhəmiyyət kəsb edir. Əhli-beyt (ə) rəvayətlərində uşağın tərbiyəsi üçün doğulduğu gündən 21 yaşına qədər üç yeddiillik dövr nəzərdə tutulur və hər bir dövr üçün xüsusi şərtlər və qaydalar müəyyən edilir.

Cəzalandırmaqdan və təhqir etməkdən çəkinmək, uşağın özünəinam və ləyaqət hissini qorumaq, mötədilliyə və ədalətə riayət etmək rəvayətlərdə qeyd olunan uşaqların tərbiyəsinin əsas prinsiplərindəndir. Həmçinin uşağın inkişafının müxtəlif mərhələlərinə diqqət yetirmək, onu öyrətmək, südvermə şərtləri, övladlara məhəbbət göstərmək və həyat yoldaşının seçimində diqqətli olmaq da uşaq tərbiyəsi ilə bağlı rəvayətlərdə tez-tez vurğulanan məsələlərdəndir. İslam təlimlərinə görə, valideynlərin davranışı ilə yanaşı, irsi xüsusiyyətlər də uşağın tərbiyəsində rol oynayır.

İslam alimləri və mütəfəkkirləri də uşaq tərbiyəsinə xüsusi diqqət yetirmişlər. Şiə filosofu və kəlam alimi Xacə Nəsirəddin Tusi uşağın tərbiyəsində onun təbiətinin və istedadının aşkar edilməsini, biliklərin təkrar və davamlı xatırlatma yolu ilə vərdişə çevrilməsini, dini vəzifələri yerinə yetirməkdən imtina etdikdə, pis əməllər etdikdə və başqalarına zərər vurduqda məsuliyyətə cəlb edilməsini, həmçinin onu çətinliklərə alışdırmağı tövsiyə edir. İbn Sina isə vurğulayır ki, hər bir uşaq özünəməxsus istedadına uyğun şəkildə tərbiyə edilməlidir və heç bir halda hamıya eyni şey məcburi şəkildə tətbiq edilməməlidir. Çünki belə yanaşma uşaqların fitrət və təbiət baxımından fərqliliklərinin nəzərə alınmaması deməkdir və nəticədə bu, onların məhv olmasına gətirib çıxara bilər.

Əhəmiyyəti və mövqeyi

İmam Səccadın (ə) hüquq risaləsində övladların haqqı barəsində bir hissə:

«Övladının haqqına gəlincə, bilməlisən ki, o səndəndir və dünyadakı yaxşılığı da, pisliyi də sənə aid edilir. Şübhəsiz ki, sən onun tərbiyəsini yaxşı vermək, onu Mütəal-Allahın yoluna yönəltmək və Allaha itaət etməsinə yardımçı olmaq kimi üzərinə düşən vəzifələrə görə məsuliyyət daşıyırsan. Buna görə də onunla elə davran ki, biləsən: ona yaxşılıq etdiyinə görə mükafat alacaq, pislik etdiyinə görə isə cəzalandırılacaqsan.»

Şeyx Səduq, Mən la yəhzuruhul-fəqih, c.2, səh.622

Uşaq tərbiyəsi övladın əsas hüquqlarından biri hesab olunur. Mütəfəkkirlərin fikrincə, bu, uşağın yetişməsi və onun istedadlarının üzə çıxması üçün şərait yaratmaq deməkdir. Onların nəzərində uşaq tərbiyəsinin məqsədi övladın dini və dünyəvi mənafeləri istiqamətində onun mənəvi və fiziki inkişafını yüksəltməkdir.

İslam rəvayətlərində uşaq tərbiyəsinə çox diqqət yetirilmişdir. İslam rəvayətlərinə əsasən, uşaqların tərbiyəsi məsuliyyəti ata və ananın üzərinə düşür. İmam Əli (ə) «Təhrim» surəsinin 6-cı ayəsini izah edərkən, övladların tərbiyəsi məsələsini möminlərin özlərini oddan xilas etmək üçün daşıdıqları məsuliyyətlərdən biri kimi qeyd etmişdir. Şiə mənbələrində bildirilir ki, ata və ana övladın cismani varlığının yaranmasına səbəb olduqları kimi, onların tərbiyəsi də uşağın davranışlarının formalaşmasının əsas mənbəyi hesab edilir.

İmam Səccad (ə) «Risalətul-hüquq» əsərində övladın hüququna ayrıca bir bölmə ayırmış və burada valideynlərin övladın ilahi tərbiyəsi qarşısında məsuliyyətinə — həm əməli davranış, həm də təlim vasitəsilə — işarə etmişdir. O, övladın taleyini ata və ananın verdiyi tərbiyənin xüsusiyyətləri ilə əlaqələndirir.

Uşaq tərbiyəsi ilə bağlı rəvayətlərdə ən çox müzakirə olunan mövzular

Bəzi tədqiqatçılar «Üsuli-Kafi» kitabında uşaq tərbiyəsi ilə bağlı mövzuların təkrarlanma tezliyini araşdıraraq, aşağıdakı məsələləri ən çox istifadə olunan on mövzu kimi müəyyən etmişlər:

Uşağın inkişafının müxtəlif mərhələlərinə diqqət yetirmək, övladların təlimi, uşağın südəmərliyi və südvermə şərtləri, övladlara məhəbbət göstərmək, həyat yoldaşının seçimində diqqətli olmaq, saleh övlad sahibi olmağın bərəkətləri, övladların düzgün tərbiyəsi, gözəl adət-ənənələr, tərbiyədə öyüd-nəsihət və cəzalandırmanın təsiri, eləcə də övladlara gözəl ad qoymaq.

Həmçinin onlar rəvayətlərə əsasən uşaq tərbiyəsinin mərhələlərini üç kateqoriyaya — doğuşdan əvvəl, doğuşdan sonra və uşaqlıq dövründən sonra — bölərək, uşaq tərbiyəsi mərhələləri ilə bağlı rəvayətlər arasında ən çox təkrarlanan mövzuların aşağıdakılar olduğunu qeyd edirlər:

• Doğuşdan əvvəlki mərhələ: həyat yoldaşının seçimində diqqətli olmaq;
• Doğuşdan sonrakı mərhələ: dayənin və ya südvermənin şərtlərinə diqqət yetirmək, həmçinin uşağa uyğun ad qoymaq;
• Uşaqlıq dövründən sonrakı mərhələ: uşaq tərbiyəsinin prinsip və qaydalarına riayət etmək; məsələn, uşağın tərbiyəsi zamanı öyüd-nəsihət və cəzalandırma, uşağın cinsi tərbiyəsi, eləcə də övladlar qarşısında verilən vədə sadiq qalmaq.

Rəvayətlərdə uşaq tərbiyəsi ilə bağlı bəzi məqamlar

Şiə imamlarının rəvayətlərində uşağın tərbiyəsinə təsir göstərən bir sıra məqamlara rast gəlmək mümkündür. Bunlara uşağı cəzalandırmaqdan çəkinmək, təhqir etməmək, uşağın özünə hörmət və ləyaqət hissini formalaşdırmaq, tərbiyədə mötədilliyə riayət etmək, ədalətli davranmaq, verilən vədə sadiq qalmaq, uşağın erkən yaşlarından tərbiyəsinə başlamaq və ona dini və ictimai məsələləri öyrətmək daxildir.

Əhli-beytin (ə) tərbiyə üsulları

Bəzi tədqiqatçılar Əhli-beytin (ə) tərbiyə üsullarını üç kateqoriyaya bölmüşlər:

• Qəti üsullar: məhəbbət və mehribanlıq göstərmək, nəsihət etmək, uşağın şəxsiyyətinə hörmət etmək və ayrı-seçkiliyə yol verməmək;
• İslah edici üsullar: bağışlamaq, bəzi hallarda görməməzliyə vurmaq, təşviq etmək, vəziyyətə uyğun cəzalandırmaq, oyun oynamaq və uşaqları dini mərasimlərdə iştirak etdirmək;
• Dolayı üsullar: gizli və təkbətək nəsihət etmək, müxtəlif yarışlar təşkil etmək və bəzi məsuliyyətləri uşaqların üzərinə həvalə etmək.

Uşaq tərbiyəsində üç mərhələ

Şiə rəvayətlərində uşaq tərbiyəsi üç mərhələyə bölünür: ilk yeddi il “ağa və rəhbər”, ikinci yeddi il “itaətkar və sözə qulaq asan”, üçüncü yeddi il isə “vəzifə sahibi və məsul şəxs” kimi təqdim olunur.

Bəzi alimlər bu üç mərhələni müvafiq olaraq uşaqlıq, yeniyetməlik və gənclik dövrü ilə eyniləşdirmişlər. Bəziləri isə hesab edirlər ki, bu tərbiyə üsulu uşaqda gözəl şəxsiyyətin formalaşmasına səbəb olur və onun üçün fitrəti ilə uyğun olan psixoloji, emosional və davranış xüsusiyyətlərinin inkişafına şərait yaradır.

Ananın paklığının və atanın davranışının övlad tərbiyəsində rolu

Bir araşdırmaya əsasən, İslamda ananın irsi təsirinin uşağın tərbiyəsində atanın təsirindən daha çox olduğu bildirilir. Bu baxımdan bəzi rəvayətlərə, eləcə də «Məryəm» surəsinin 28-ci ayəsinə istinad edilmişdir. Bunun səbəbi həmin ayədə Məryəmin (ə) anasının paklığının onun qövmünün dili ilə ifadə olunmasıdır. Halbuki hamı bilirdi ki, Məryəmin (ə) anası onun uşaqlıq dövründə vəfat etmişdir.

Atanın davranış və əməllərinin saleh övladın tərbiyəsinə təsiri ilə bağlı isə bəzi tədqiqatçılar «Məryəm» surəsinin 49-cu ayəsinə istinad etmişlər. Həmin ayədə İbrahimə (ə) iki pak övladın — İshaq (ə) və Yaqubun (ə) — bəxş edilməsi qeyd olunur və bu nemət onun təcrid olunması və Allahdan qeyrisindən uzaq durmasının nəticəsi kimi təqdim edilir.

İslam alimlərinin baxışında övlad tərbiyəsi

Kitabın övlad tərbiyəsində əhəmiyyəti

Seyid Əli Xamenei:

«Mənim gözləntim budur: atalar və analar uşaqları lap əvvəldən kitabla ünsiyyətə və yaxınlığa alışdırmalıdırlar. Hətta kiçik yaşlı uşaqlar belə kitaba öyrəşməli və onunla ünsiyyət qurmalıdırlar. Kitab almaq ailənin əsas xərclərindən biri hesab edilməlidir. İnsanlar bəzi bəzək və dəbdəbə əşyalarını — məsələn, bu çilçıraqları, müxtəlif masaları, müxtəlif mebelləri, pərdələri və sairəni — almaqdansa, kitaba daha çox əhəmiyyət verməlidirlər. Əvvəlcə kitabı çörək, qida və zəruri məişət vasitələri kimi alsınlar; bunlar təmin edildikdən sonra əlavə və artıq şeylərə yönəlsinlər. Bir sözlə, kitabla ünsiyyət qurmaq lazımdır.»

Bəzi əxlaqi mətnlərdə ata və anaya bu kimi tövsiyələr verilmişdir: uşağın həya və utancaqlıq hissini gücləndirmək, yemək yemək, geyinmək və dost seçmək qaydalarını öyrətmək, oxuyub-yazmağı, Quranı və hədisi, gözəl şeirləri və saleh insanların həyatını öyrətmək, uşaqla söhbət etmək və oynamaq, nəhayət, həddi-büluğa çatdıqdan sonra namaz qılmaq, oruc tutmaq və onun üçün zəruri olan digər şəri vəzifə və hökmlərə dair göstərişlər vermək.

Şiə filosofu və kəlam alimi Xacə Nəsirəddin Tusi uşaq tərbiyəsi üçün aşağıdakı üsulları tövsiyə edir:

• uşağın təbiətini və istedadını aşkar etmək;
• bilikləri təkrar və davamlı xatırlatma yolu ilə vərdişə çevirmək;
• dini vəzifələri yerinə yetirməkdən imtina etdikdə, pis əməllər etdikdə və başqalarına zərər vurduqda onu cəzalandırmaq;
• uşağı çətinliklərə alışdırmaq.

İbn Sinanın fikrincə isə uşağın tərbiyəsi altı mərhələdən ibarətdir:

• Birinci mərhələ (doğulduğu vaxt): uşağa gözəl ad qoymaq və sağlam şəkildə süd vermək;
• İkinci mərhələ (süddən kəsildikdən sonra): uşağın oyunla məşğul olması və əxlaqi tərbiyəsi;
• Üçüncü mərhələ (təxminən altı yaşından): uşağın təhsili, Quranı və elmi yumşaq və tədrici şəkildə öyrənməsi;
• Dördüncü mərhələ: sənət və peşə ilə tanış olmaq;
• Beşinci mərhələ: əmək və məşğulluqla məşğul olmaq;
• Altıncı mərhələ: müstəqil həyat qurmaq.

İbn Sina həmçinin vurğulayır ki, hər bir uşaq özünəməxsus istedadına uyğun şəkildə tərbiyə edilməlidir və heç bir halda hamıya eyni şey məcburi şəkildə tətbiq edilməməlidir. Çünki belə yanaşma uşaqların fitri xüsusiyyətləri arasındakı fərqlərin nəzərə alınmaması deməkdir və nəticədə bu, onların məhvinə gətirib çıxara bilər.

O, «Qanun» kitabında uşaqlıq dövründən yeniyetməlik çağına qədər tətbiq olunacaq qidalanma rejimlərini də qeyd etmişdir. Bu rejimlərdə tibbi məqsədlərlə yanaşı, təlim və tərbiyə məqsədləri də nəzərə alınmışdır.