Məzmuna keç

Humanitar elmlərin islamiləşdirilməsi

wikishia saytından

Humanitar elmlərin islamiləşdirilməsi (farsca: اسلامی‌سازی علوم انسانی) İslamın bilik əsaslarına söykənərək bu elmlərin yenidən tərif edilməsi və yenidən qurulması deməkdir. Bu yanaşmanın məqsədi psixologiya, sosiologiya kimi sahələri İslam dünyagörüşü ilə uyğunlaşdırmaqdır. Bu diskurs şəmsi təqvimi ilə 1357-ci il (1979) İslam İnqilabından sonra İranda genişlənmiş və ölkənin mədəni–elmi siyasətlərində xüsusi yer tutmuşdur. Elə buna görə də Ali Mədəni İnqilab Şurası kimi qurumlara bu sahədə xüsusi vəzifələr həvalə olunub. Bu ideyanın həm tərəfdarları, həm də əleyhdarları mövcuddur:

Tərəfdarlar — o cümlədən İmam Xomeyni (r.ə), Seyid Əli Xamenei, Şəhid Mürtəza Mütəhhəri və Seyid Məhəmməd Baqir Sədr — bunu elmi və mədəni müstəqilliyə doğru bir addım hesab edirlər. Əleyhdarlar — məsələn, Əbdülkərim Suruş və Mustafa Məlikian — isə elmlərin islamiləşdirilməsini elmin ümumbəşəri mahiyyəti ilə ziddiyyətli sayırlar.

Mahiyyəti və mövqeyi

Humanitar elmlərin islamiləşdirilməsi, əsasən, bu elmlərin İslam təlimləri əsasında yenidən tərif edilməsi və yenidən qurulması cəhdidir ki, psixologiya, sosiologiya, idarəetmə və iqtisadiyyat kimi sahələr İslam dünyagörüşü ilə uyğunlaşdırılsın.[1] Humanitar elmlərin islamiləşdirilməsi ideyası belə bir inanca əsaslanır ki, elm, dünyagörüşündən təsirlənir və hər bir bilik sistemi müəyyən fəlsəfi əsaslara söykənir.[2] Müasir humanitar elmlər Qərb sivilizasiyası, maddi və humanist baxışları üzərində formalaşdığı üçün, İslam cəmiyyətlərində onların dini əsaslarla uyğunlaşdırılaraq yenidən qurulması zəruri hesab olunur.[3]

Tədqiqatçıların fikrincə, bu yanaşma Seyid Cəmaləddin Əsədabadi və Məhəmməd Əbdühün düşüncələrinə söykənir[4] və İslam İnqilabından sonra İranda geniş yayılıb.[5] Bundan əlavə, müsəlman filosofların yunan fəlsəfəsi ilə İslam təlimlərini birləşdirməsi də bu istiqamətin tarixi nümunəsi kimi göstərilir.[6]

İranda humanitar elmlərin islamiləşdirilməsi siyasəti

İranda inqilabdan sonra müxtəlif qurumlar humanitar elmlərin islamiləşdirilməsi siyasətinin icrasına məsul olmuşdur. Şəmsi təqvimi ilə 1360-cı illərdən etibarən Ali Mədəni İnqilab Şurası bu sahənin idarə edilməsini öz üzərinə götürmüş və 1388-ci ildə “Humanitar Elmlərin Transformasiyası və Təkmilləşdirilməsi üzrə İxtisaslaşmış Şura”nın yaradılması ilə bu proses davam etdirilmişdir.[7] Həmçinin İslam Elmləri Akademiyası, Hövzə və Universitet Araşdırma Mərkəzi, İmam Sadiq Universiteti, Baqirul-ulum Universiteti və İmam Xomeyni (r.ə) Tədris və Tədqiqat İnstitutu kimi qurumlar da humanitar İslam elmlərinin inkişaf etdirilməsi məqsədilə təsis olunmuşdur.[8] İslam–İran İnkişaf Modeli Mərkəzi də bu sahədə nəzəri və yerli modellərin hazırlanması ilə vəzifələndirilmişdir.[9]

Humanitar elmlərin islamiləşdirilməsi siyasəti İranın əsas strateji sənədlərində də öz əksini tapmışdır; o cümlədən: - Təhsil sisteminin əsaslı transformasiya sənədi,[10] - Beşillik inkişaf proqramları,[11] - Humanitar Elmlərin Transformasiya Sənədi,[12] - Ölkənin Mədəni Mühəndislik Xəritəsi,[13] - İslami Universitet Sənədi.[14]

Praktiki addımlar arasında dərsliklərin yenidən nəzərdən keçirilməsi,[15] İslam iqtisadiyyatı[16] və İslam psixologiyası[17] kimi yeni ixtisasların yaradılması, konfransların təşkil edilməsi,[18] tədqiqat layihələrinin icrası[19] və şəmsi təqvimi ilə 12 dey tarixinin “humanitar İslam elmləri günü” kimi adlandırılması yer alır.[20] Bununla belə, bu ideya hələ də əsasən nəzəri və siyasətqurma mərhələsindədir.[21] Dini elmin istehsal prosesinin uzun olması[22] və tanınmış elmi simaların azlığı[23] bu sahədə irəliləyişin yavaş getməsinin səbəbləri kimi göstərilir.

Humanitar elmlərin islamiləşdirilməsinin tərəfdarları və əleyhdarları

Humanitar elmlərin islamiləşdirilməsinin əleyhdarları elmi ümumbəşəri bir fenomen hesab edir və onun “islami” və “qeyri-islami” kimi bölünməsini epistemoloji baxımdan əsassız sayırlar.[24] Onların fikrincə, din əsasən etiqadi və əxlaqi sahələrdə funksiyaya malikdir[25] və təcrübəyə əsaslanan sosial problemlərə cavab vermək gücündə deyil.[26] Əbdülkərim Suruş, Mustafa Məlikian[27] və Bijən Əbdülkərimi bu ideyanın tənqidçiləri arasındadır və onlar təcrübə elmi ilə dini bilginin birləşdirilməsini ziddiyyətli hesab edirlər.[28]

Buna qarşı olaraq, İmam Xomeyni (r.ə), Seyid Əli Xamenei, Seyid Məhəmməd Baqir Sədr, Şəhid Mürtəza Mütəhhəri, Abdullah Cavadi Amuli, Məhəmməd Təqi Misbah Yəzdi, Əli Şəriəti, Seyid Münirüddin Hüseyni, Seyid Hüseyn Nəsr, Məhəmməd Mehdi Mirbaqiri, Əliəkbər Rəşad, Əlirza Ərafi, Həmid Parsaniya və Əbdülhüseyn Xosrovpənah kimi şəxslər bu ideyanın tərəfdarlarıdır. Onlar humanitar elmlərin islamiləşdirilməsini İslam cəmiyyətlərinin mədəni və intellektual müstəqilliyinə doğru atılan bir addım və Qərb elmi asılılığından qurtuluş kimi qiymətləndirirlər.[29][30]

Mühyiddin Haeri Şirazi deyir: “Biz humanitar elmlərin imkanlarını inkar etməməliyik. Quran oxumaq və Quranı əzbərləmək, əgər dərin düşüncə və kifayət qədər bəsirət olmadan olsa, ixlaslı insanı robotlaşdırır. Biz Qərbi humanitar elmlərdə irəlilədiklərinə görə qınaya bilmərik. Onlar daim araşdırma aparır və humanitar elmlər istehsal edirlər. Biz isə daim tərcümə edir və hazır məhsuldan istifadə edirik. Biz humanitar elmlərin istehsalına sərmayə qoymalıyıq. Bu, ağıllı davranış deyil ki, onlar istehsal etsin, biz isə yalnız tərcümə ilə kifayətlənək… Biz öz əsaslarımıza uyğun insani elmlər istehsal etməyənə qədər və tərcümə ilə kifayətləndiyimiz müddətcə bunun əvəzini ödəməli olacağıq”.[31]

İstinadlar

  1. ↑ Baxın: Xosrovpənah, Fəlsəfeye ulume insani, h.ş 1392, s.129; Şərifi, Rəveşşenasi ulume insani İslami, h.ş 1395, s.49-50; Ələvani, İslamiyyətul-mərifəti beynəl-əmsi vəl-yəvm, h.q 1417, s.19
  2. ↑ Qolşəni, Ulquye İslami - İrani tusueye elm, h.ş 1388, s.96
  3. ↑ Baxın: Müvəhhid Əbtəhi, Təhlil bər əndişehaye elme dini dər cəhane İslam, h.ş 1395, s.12-14
  4. ↑ Müvəhhid Əbtəhi, Təhlil bər əndişehaye elme dini dər cəhane İslam, h.ş 1395, s.35-46
  5. ↑ Sənəde tolide ulume insani İslami, h.ş 1401, s.10-12
  6. ↑ Modeli bəraye təhəvvol və İslamsaziye ulum ba oqtobas əz şeklgiri fəlsəfeye İslami dər dovrane ouce təməddone İslami, "Pejuheşqahe fərhəng və əndişeye islami" saytı
  7. ↑ Ayinname təşkile şuraye təxəssosi təhəvvol və irtiqaye ulume insani, "Mərkəze pejuheşhaye məclise şuraye İslami" saytı
  8. ↑ Müvəhhid Əbtəhi, Təhlil bər əndişehaye elme dini dər cəhane İslam, h.ş 1395, s.48
  9. ↑ Vəzayife mərkəz, "Mərkəze ulquye İslami İrani pişrəft" saytı
  10. ↑ Məsube "Sənəde təhəvvole bunyadine amuzeş və pərvəreş", "Mərkəze pejuheşhaye məclise şuraye İslami" saytı
  11. ↑ Qanune bərnameye pəncsale tusueye cümhuriye İslami İran, "Mərkəze ulquye İslami İrani pişrəft" saytı
  12. ↑ Qanune bərnameye pəncsale şeşşom tusue iqtisadi, ictima və fərhəngi cümhuriye islamiye İran, "Mərkəze ulquye İslami İrani pişrəft" saytı; Qanune bərnameye pəncsale tusueye cümhuriye İslami İran, "Mərkəze ulquye İslami İrani pişrəft" saytı; Sənəde təhəvvole ulume insani, "Şuraye ali inqilabe fərhəngi" saytı
  13. ↑ Nəqşe mühəndisi fərhəngi keşvər, h.ş 1393, s.39
  14. ↑ Məsube "Sənəde daneşqahe İslami", "Mərkəze ulquye İslami İrani pişrəft" saytı
  15. ↑ Pejuheşqahe hoze və daneşqah dər yek neqah, "Pejuheşqahe hoze və daneşqah" saytı
  16. ↑ Müərrifiye rişteye iqtisade islami, "Daneşqahe Xarəzmi" saytı
  17. ↑ Sər fəsle doreye karşenasiye ərşəd rəvanşenasiye İslami təsvib şod, Mehr xəbər agentliyi
  18. ↑ Müvəhhid Əbtəhi, Təhlil bər əndişehaye elme dini dər cəhane İslam, h.ş 1395, s.50-51; Konqreye beynəl-miləli ulume insani İslami, "Məcmə ali ulume insani İslami" saytı
  19. ↑ Əhmədzadə, Vakavi pejuheşqahe ulum və fərhənge İslami, "Pejuheşqahe ulum və fərhənge İslami" saytı; Əvliyayi; Projeye ulume insani İslami və bazxani çənd ruykərd, "Ruznameye Fərhixteqan" saytı
  20. ↑ Bəyaniyyeye dəbirxane şuraye ali inqilabe islami , "Şuraye ali inqilabe fərhəngi" saytı
  21. ↑ Müvəhhid Əbtəhi, Təhlil bər əndişehaye elme dini dər cəhane İslam, h.ş 1395, s.15
  22. ↑ Müvəhhid Əbtəhi, Təhlil bər əndişehaye elme dini dər cəhane İslam, h.ş 1395, s.11
  23. ↑ Müvəhhid Əbtəhi, Təhlil bər əndişehaye elme dini dər cəhane İslam, h.ş 1395, s.16
  24. ↑ Suruş, İslam və ulume ictimai, Nəqdi bər dini kərdəne elm, s.333-334
  25. ↑ Suruş, Dine əqəlli və əksəri, s.4-5; Suruş, İslam və ulume ictimai, Nəqdi bər dini kərdəne elm, s.84-112
  26. ↑ Suruş, Dərshayi dər fəlsəfeye elmul-ictima, h.ş 1385, s.17
  27. ↑ Suruş, Dine əqəlli və əksəri, s.4-5; Suruş, İslam və ulume ictimai, Nəqdi bər dini kərdəne elm, s.84-112; Məlikiyan, İmkan və çequnegiye elme dini, s.11-12
  28. ↑ Əbdül-Kərimi, Payane teoloji, h.ş 1395, c.1, s.174-175
  29. ↑ Müvəhhid Əbtəhi, Təhlil bər əndişehaye elme dini dər cəhane İslam, h.ş 1395, s.47
  30. ↑ Qəstəlani, Əl-Məvahibud-dəniyyə, Qahirə, c.1, s.442-444
  31. ↑ Amadexuri dər ulume insani, zəminesaze rizeşhast, Ayətullah Xameneinin ofisinin rəsmi internet adresi

Ədəbiyyat

Mənbə — "https://az.wikishia.net/w/index.php?title=Humanitar_elmlərin_islamiləşdirilməsi&oldid=27019"