Taslim:Səff surəsi

Səff surəsi Qurandakı altmış birinci surədir və Mədinədə nazil olmuş surələrdəndir. Qurani‑Kərimin 28-ci cüzündə yerləşir. Surə adını 4-cü ayədə qeyd olunan cihad edənlərin səf çəkib döyüşməsi mövzusundan almışdır. Surədə Allahın təsbihi, söz və əməl arasında uyğunsuzluq göstərənlərin məzəmmət edilməsi, ilahi dinin son qələbəsi və cihada təşviq kimi mövzular işlənir. Bu surənin məşhur ayələrindən biri “nəsrun minallah” ifadəsi ilə gələn ayədir; ayə möminlərə qələbə müjdəsi verir. Müfəssirlər bu ayəni Məkkənin fəthi və ya Həzrət Mehdinin (ə.f) zühuru ilə əlaqələndiriblər. Bu surəni tilavət etməyin fəziləti haqqında bir sıra rəvayətlər nəql olunmuşdur, o cümlədən, bu surəni oxuyan şəxsin Qiyamət günü Həzrət İsa (ə) ilə birlikdə olacağı vəd edilir.

Tanıtımı Adlandırılması Bu surəyə “Səff” adı verilməsi, 4-cü ayədə cihad yolunda səf çəkib döyüşənlərdən bəhs olunması ilə bağlıdır. Surə həmçinin “Həvarilər surəsi” və “İsa (ə) surəsi” adları ilə də tanınır; çünki surənin son ayəsi Həzrət İsa (ə) və onun yaxın köməkçiləri olan həvarilərdən danışır. Həvarilər Həzrət İsanın (ə) sadiq və yaxın səhabələri idilər.[1]

Nazilolma yeri və ardıcıllığı Səff surəsi Mədinədə nazil olmuşdur və nazilolma ardıcıllığına görə Peyğəmbərə (s) enmiş 111-ci surə sayılır. Qurandakı mövcud düzülüşdə isə 61-ci surədir[2] və 28-ci cüzdə yer alır.

Ayələrin sayı və digər xüsusiyyətlər Səff surəsi 14 ayə, 226 kəlmə və 966 hərfdən ibarətdir. Həcminə görə bu surə müfəssəlat surələrindən sayılır (yəni ayələri qısa olan surələrdəndir). Surə Allahın təsbihi ilə başladığı üçün müsəbbihat surələri qrupuna daxildir.[3] Bu surəni həmçinin “mümtəhinat surələri” sırasında da qeyd ediblər.[4] Çünki bu surələrin “Mümtəhinə” surəsi ilə məzmun uyğunluğu olduğu bildirilib.[5]

Surənin məzmunu Səff surəsi möminləri Allah yolunda cihada çağırır və İslamı ilahi nura bənzədir; düşmənlər bu nuru söndürməyə çalışsalar da, Allah onu kamala çatdıracaq və dinini bütün dinlərə üstün edəcəkdir. Surə həmçinin Peyğəmbərə (s) tabe olmağın vacibliyini vurğulayır; elə bir Peyğəmbər ki, Həzrət İsa (ə) da onun gəlişini müjdələmişdi. Surə möminlərdən öz əhdlərinə sadiq qalmalarını tələb edir.[6] 7 və 8-ci ayələr haqq və batil arasındakı qarşıdurmaya işarə edir və haqq dini ilahi nur kimi təqdim edir.[7] 4-cü ayədə isə mücahidlərin möhkəm bina kimi səf çəkməsi təsvir edilir. Bu ifadə İmam Mehdiyə (ə.f) aid dualarda da istinad mövzusu olmuşdur; o cümlədən, bir ziyarətdə möminlər özlərini onun səf çəkmiş səhabələri sırasında zikr edirlər.[8]

Məşhur ayələr 2-ci ayə (əməl etmədən söz deməyin məzəmmət edilməsi) «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ *کبُرَ‌ مَقْتًا عِندَ اللَّهِ أَن تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ  »

“Ey iman gətirənlər, etməyəcəyiniz bir şeyi niyə deyirsiniz? (Niyə əməl etməyəcəyinizi bilə-bilə vəd verirsiniz?) Etməyəcəyiniz bir şeyi deməyiniz Allahın yanında çox mənfurdur”. (2 və 3-cü ayələr) Bu ayənin nazilolma səbəbi haqqında belə nəql edilir: bir qrup müsəlman Allah yanında ən sevimli əməli (cihadı) tanımaq istədiklərini bildirsələr də, Ühüd döyüşünün sınağında meydanı tərk edib qaçdılar.[10] Qumi təfsirinə görə, ayə həmçinin bəzi səhabələrə aiddir; onlar Peyğəmbərə (s) yardım edəcəklərinə və onun göstərişlərinə (xüsusilə də İmam Əli (ə) barəsində) qarşı çıxmayacaqlarına dair əhd bağlasalar da, öz vədlərinə sadiq qalmadılar.[11] Əllamə Təbatəbai bu davranışı təhlil edərkən nifaq (yəni əvvəlcədən yalan vəd vermək) ilə iradə zəifliyi (başlanğıcda niyyət düzgün olsa da, əməl mərhələsində zəiflik göstərmək) arasında fərq qoyur və hər ikisini insanın səadətinə mane olan amillərdən sayır.[12]

8-ci ayə (Allahın nurunun sönməzliyi) «یرِیدُونَ لِیطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ کرِهَ الْکافِرُونَ» “Allahın nurunu öz ağızları ilə söndürmək (Peyğəmbərin dəvətini, onun dinini və kitabını təkzib və iftira ilə batil etmək) istəyirlər, halbuki, kafirlərin xoşuna gəlməsə də Allah Öz nurunu tamamlayacaqdır”. (8-ci ayə) Bu ayə düşmənlərin ilahi nuru söndürmək cəhdlərinə işarə edir. Əllamə Təbatəbai əl-Mizan təfsirində bu ayəni və ondan sonrakı ayəni, Peyğəmbəri (s) sehrbaz adlandıran və Qurana sehr deyən düşmənlərin ittihamlarına cavab kimi izah edir.[13] Müfəssirlərin sözlərinə görə, düşmənlər ilahi nurla mübarizə aparmaq üçün böhtan, vəhyi inkar, möminləri təhqir və şirk kimi vasitələrdən istifadə edirdilər.[14] Bəzi rəvayətlərdə isə “ilahi nur” İmam Əlinin (ə) vilayəti və yer üzündə ilahi höccətin davamı kimi təfsir olunmuşdur.[15] Bu ayə “Tövbə” surəsinin 32-ci ayəsinə bənzəyir. Lakin Raqib İsfahaninin qeyd etdiyinə görə, “Tövbə” surəsində düşmənlər bilavasitə və qəsdən Allahın nurunu söndürmək istəyirlər («یرِیدُونَ أَنْ یطْفِئُوا»), “Səff” surəsində isə onlar bu işi görmək üçün vasitə axtarırlar («یرِیدُونَ لِیطْفِئُوا»).[16]

“Nəsrun minallah” ayəsi «نَصْرٌ‌ مِّنَ اللهِ وَفَتْحٌ قَرِ‌یبٌ وَبَشِّرِ‌ الْمُؤْمِنِینَ» “Allah tərəfindən (məntiq əsasında və dəlil-sübutla tarix boyunca bütün millətlərə) bir kömək və (Məkkənin fəthində və başqa işlərdə) yaxın bir qələbədir. (Ey Peyğəmbər,) möminlərə müjdə ver”. (13-cü ayə) “Fəthun qarib”, “yaxın qələbə” ifadəsindən hansı qələbənin nəzərdə tutulduğu barədə müfəssirlər bir neçə ehtimal irəli sürmüşlər. Bir çoxları bunu Məkkənin fəthi kimi təfsir etmiş, bəziləri İran və Rum torpaqlarının fəthi, bəziləri isə müsəlmanların ard‑arda və qısa müddətdə əldə etdikləri bütün İslam fəthləri kimi izah etmişlər.[17] Qumi təfsirində isə “yaxın qələbə”nin Qaimi Ali‑Məhəmmədin (ə.f) qələbəsi olduğu bildirilir.[18] Bu ayə şiələr arasında bir növ şüara çevrilmiş və müxtəlif dini mərasimlərdə bayraqların üzərində yazılmışdır.[19]

10 və 11-ci ayələr (qurtuluşa aparan ticarət) «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکمْ عَلَیٰ تِجَارَةٍ تُنْجِیکمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ *تؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِکمْ وَأَنْفُسِکمْ ذَٰلِکمْ خَیرٌ لَکمْ إِنْ کنْتُمْ تَعْلَمُونَ» Ey iman gətirənlər, sizə elə bir ticarət (yolu) göstərimmi ki, sizi ağrılı əzabdan qurtarsın?. Allah və Onun Rəsuluna iman gətirin və Allah yolunda mallarınızla və canlarınızla cihad edin. Əgər bilsəniz, (iman və cihad) sizin üçün daha xeyirlidir”. (10–11-ci ayələr)

Fəzilət və faydaları Peyğəmbərdən (s) nəql olunan rəvayətdə bildirilir ki, hər kəs Həzrət İsa surəsi (yəni Səff surəsi)ni tilavət etsə, dünyada olduğu müddətdə Həzrət İsa (ə) ona salam göndərər, onun üçün bağışlanma və rəhmət diləyər və Qiyamət günü həmin şəxs Həzrət İsa (ə) ilə yoldaş və həmrah olar.[20] İmam Məhəmməd Baqirdən (ə) nəql edilən rəvayətdə isə belə buyurulur: hər kəs Səff surəsini oxusa və onu həm vacib, həm də müstəhəb namazlarında daim tilavət etsə, Allah onu mələklər və ilahi peyğəmbərlərlə eyni “səf”də qərar verəcəkdir.[21]

Tarixi rəvayətlər Səff surəsində aşağıdakı tarixi hadisələrə işarə olunur: - Həzrət Musanın (ə) öz qövmünün verdikləri əziyyətlərindən şikayəti (5-ci ayə), - Həzrət İsanın (ə) Bəni‑İsraili dəvət etməsi, Həzrət Məhəmmədin (s) peyğəmbərliyinə müjdə verməsi, möcüzələr göstərməsi və sehrdə ittiham olunması (6-cı ayə), - Həzrət İsanın (ə) həvarilərlə söhbəti, Bəni‑İsrailin bir qisminin iman gətirməsi, bir qisminin isə küfr etməsi (14-cü ayə).

Səff surəsinin mətni və tərcüməsi