Dəvət ayəsi
| Fayl:آیه ۱۲۵ سوره نحل.png | |
| Ayənin adı | Dəvət ayəsi |
|---|---|
| Yerləşdiyi surə | Nəhl |
| Ayənin nömrəsi | 125 |
| Cüz | 14 |
| Nazil olma məkanı | Məkkə |
| Mövzu | Əxlaq |
| Barəsində | Müxaliflərlə rəftar tərzi |
| Başqa ayələr ilə bağlılığı | Ənkəbut surəsinin 46-cı ayəsi |
Dəvət ayəsi (ərəbcə: آية الدعوة) (Nəhl surəsi, ayə 125) insanları Allahın yoluna dəvət etmə yollarını Peyğəmbərə (s) öyrədir. Bu əsasla, Allah, Peyğəmbərinə üç üsuldan istifadə edərək İslamı təbliğ etməsini əmr edir: hikmət, gözəl nəsihət və ən yaxşı şəkildə mübahisə (müzakirə) etmək.
Təfsirçilər bu ayədəki hikməti, insanların qəlbindəki şübhələri aradan qaldıran və yatmış ağılları oyadan dəlil və elm olaraq qeyd edirlər. Onların dediklərinə görə, ayədə ikinci üsul olaraq vurğulanan gözəl nəsihət, insanın hissləri ilə əlaqəlidir və insanları pisliklərdən çəkindirərək yaxşı işlər görməyə təşviq edir. Onlar ən yaxşı şəkildə mübahisə (müzakirə) etməyi isə zehni yalan məsələlərlə dolu olan və həqiqəti qəbul etməyə hazır olmaq üçün müzakirə yolu ilə zehni təmizlənməli olanlar üçün istifadə edilən bir yol hesab edirlər. Bu üsulla, şəxsin qəbul etdiyi prinsiplərdən istifadə edərək onu qane edirlər.
Təfsirçilərin dediyinə görə, dəvət ayəsi Peyğəmbərin (s) vəzifəsini yuxarıda qeyd olunan üç üsula əsaslanan dəvətlə məhdudlaşdırır və o, kimin qəbul edib hidayət olunacağını, kimin isə kafir olacağını Allahın elminə buraxır.
Ümumi məqamlar
Dəvət ayəsi, Nəhl surəsinin son ayələri ilə birlikdə, qarşıdurmalarda necə Dəvət ayəsi, Nəhl surəsinin son bir neçə ayəsi ilə birlikdə, müxaliflərlə necə davranmaq barədə bir sıra əxlaqi göstərişlər toplusudur.[1] Nasir Məkarim Şirazı bu təlimatları İslamın müxaliflərlə mübarizədə istifadə etdiyi taktiki prinsiplər və mübarizə üsulları olaraq qiymətləndirir və belə hesab edir ki, bu prinsiplər hər dövr və yerdə tətbiq oluna bilər. Onun sözlərinə görə, bu təlimatlar toplusunda insanları dinə necə dəvət etmək, cəza və bağışlanma, sui-qəsdlərə müqavimət göstərmək kimi məsələlərdən bəhs olunur.[2]
Nəhl surəsinin 125-ci ayəsində Allah, Peyğəmbərinə (s) məntiqli və müsbət dialoq yollarını öyrədir[3] və ondan insanları üç üsulla — hikmət, gözəl nəsihət və ən yaxşı şəkildə mübahisə (müzakirə) edərək Allahın yoluna dəvət etməsini istəyir.[4] Əllamə Təbatəbai bu üç üsulu yalnız danışıq üslubu olaraq qəbul edir və Peyğəmbəri (s) Allahın mesajını bu üç üsul ilə çatdırmaqla vəzifələndirir.[5] Sadiqi Tehranı də bildirir ki, bu üç üsul, insanlarla söhbət etmək üçün əsasdır və mübahisə, ancaq təkəbbürlü və inadkar insanlarla danışmaq üçün istifadə olunur.[6] Sağlam və təmiz fıtratı olan insanlara isə yalnız hikmət və gözəl nəsihət kifayət edir.
Məhəmməd Cavad Müğniyənin sözlərinə görə, bu üç üsulun dəvət etmək üçün istifadə edilməsinin səbəbi odur ki, dini təbliğ və Allahın yoluna dəvət hər hansı bir şübhədən uzaq olmalıdır və təbliğ edən şəxs, bu dəvəti öz mövqeyini cəmiyyət arasında gücləndirmək üçün vasitə olaraq istifadə etməməlidir.[7]
Təfsirçilər ayənin son hissəsini göstərərək, Peyğəmbərin (s) vəzifəsinin yalnız Allahın mesajını çatdırmaq olduğunu bildirirlər, amma kim hidayət olacaq və ya küfrü və nankorluğu seçəcək, bunu yalnız Allah bilir.[8]
Ayənin mətni və tərcüməsi
«ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ»
“(İnsanları) Rəbbinin yoluna hikmətli məntiq, qane edən dəlillər və gözəl, oyadıcı və ibrətamiz nəsihətlə dəvət et və onlarla (müxaliflərlə) ən gözəl tərzdə mübahisə et. (Sənin vəzifən budur. Onlara gəldikdə isə) əlbəttə, sənin Rəbbin Özü Onun yolundan azanları daha yaxşı bilir və doğru yolda olanları daha yaxşı tanıyır”[9]
(Nəhl, ayə 125)
Allahın yoluna dəvət etmənin üç yolu
Nəhl surəsinin 125-ci ayəsində, Allahın yoluna dəvət etmək üçün üç üsul — hikmət, gözəl nəsihət və ən yaxşı şəkildə mübahisə — qeyd edilir.[10] Şiə mütəfəkkiri və alimi Şəhid Mürtəza Mütəhhəri, insanları dəvət etmənin bu üç üsulda xülasələşməsinin səbəbini izah edərək deyir ki, bəzi insanlar müdrik, zəkalı və düşüncəli insanlardır və onlara müdriklik, zəka və güclü düşüncə ilə yanaşmaq lazımdır. Digərləri isə cahil və laqeyd olurlar, onlara nəsihət edilməlidir. Bəziləri isə inadkar və təkəbbürlü olurlar, onlarla mübahisə yolu ilə, amma ən yaxşı şəkildə danışılmalıdır.[11] Əllamə Təbatəbai bu üç yolu məntiq elmində məşhur olan üç terminlə eyni hesab edir: bürhan (dəlil), xitabə (nəsihət) və cədəl (müzakirə).[12]
Hikmət
Əsas məqalə: Hikmət
Şeyx Təbərsi dəvət ayəsindəki hikməti Quran olaraq izah edir.[13] Əllamə Təbatəbaiyə görə, hikmət, məntiqli dəlildir ki, onun nəticəsində dinləyənlərdə heç bir şübhə və tərəddüd qalmır.[14] Bəzi təfsirçilər də hikməti elm və bilik olaraq qəbul edirlər ki, bu, insanların sapmasının və yanlış yola düşməsinin qarşısını alır, yatmış ağlı oyadır və haqq ilə batil arasında fərq qoymağa səbəb olur.[15]
Nəsihət
Dəvət ayəsinə əsasən, Allahın yoluna dəvət etmək üçün ikinci üsul, nəsihətdir ki, bu, insanların hissləri ilə əlaqəlidir[16] və onların ruhunu, xarakterini yumşaldır, mülayimlik və mərhəmət gətirir.[17] Nəsihət, insanları pisliklərdən çəkindirmək və yaxşı işlər görməyə təşviq etməkdir; bu şəkildə pisliklər onlara nifrətverici, yaxşı işlər isə cəlbedici və zövqlü olur. Təbərsiyə görə, yaxşı nəsihət edən şəxs insanların qəlblərini yumşaldır və onların qəlbində xüşu və xüzu toxumlarını əkməkdədir.[18] Müğniyə də gözəl nəsihət haqqında deyir ki, bu metodda cəzalandırmaq və ya tənqid etməkdən qaçılmalı və səhv edən şəxslə kinayəli şəkildə danışılmalıdır ki, o, özünü günahkar hiss etsin.[19] Məkarim Şiraziyə görə, nəsihət yalnız o halda təsirli olar ki, o, hər hansı bir zorakılıq, üstünlük göstərmə, aşağılamadan və qarşı tərəfin inadkarlığını qıcıqlandırmadan olsun. Əgər bu şərtlərə riayət olunmazsa, bunun tərs təsir yaratma ehtimalı çox yüksəkdir.[20]
Ən yaxşı şəkildə mübahisə (müzakirə)
Əsas məqalə: Ən yaxşı şəkildə mübahisə
Dəvət ayəsində Allahın yoluna dəvət etmək üçün üçüncü üsul, ən yaxşı şəkildə mübahisə ya münazirə etməkdir. Bu üsulu, ən yaxşı şəkildə mübahisə (müzakirə) etməyi isə zehni yalan məsələlərlə dolu olan və həqiqəti qəbul etməyə hazır olmaq üçün müzakirə yolu ilə zehni təmizlənməli olanlar üçün istifadə edilən bir yol hesab edirlər. Bu metodda da mübahisə, təhqir etmədən, aşağılamadan və yanlış danışmadan aparılmalıdır ki, öz təsirini göstərsin.[21] Əllamə Təbatəbai İmam Sadiqdən (ə) nəql etdiyi bir hədisdə deyir ki, ən yaxşı mübahisə, Quranın ənənəsinə uyğun olaraq mübahisə etməkdir, burada Allahın ədəbi nümunə olaraq götürülür.[22] O, ən yaxşı mübahisənin, qarşı tərəfi onun qəbul etdiyi prinsiplərə əsaslanaraq inandırmaq üçün arqument və dəlillər təqdim etmək olduğunu qeyd edir.[23]
İstinadlar
- ↑ Müdərrisi, Min hudəl-Quran, h.q 1419, c.6, s.154; Məkarim Şirazi, Nümunə təfsiri, h.ş 1371, c.11, s.455; Fəzlullah Min vəhyil-Quran, h.q 1419, c.13, s.321
- ↑ Məkarim Şirazi, Nümunə təfsiri, h.ş 1371, c.11, s.455
- ↑ Rzayi İsfahani, Təfsire Qurane mehr, h.ş 1387, c.11, s.356
- ↑ Təbərsi, Məcməul-bəyan, h.ş 1372, c.2, s.605
- ↑ Təbatəbai, Əl-Mizan, h.q 1390, c.12, s.371
- ↑ Sadiqi Tehrani, Əl-Furqan, h.q 1406, c.16, s.533
- ↑ Muğniyə, Əl-Kaşif, h.q 1424, c.4, s.564
- ↑ Muğniyə, Əl-Kaşif, h.q 1424, c.4, s.564; Məkarim Şirazi, Nümunə təfsiri, h.ş 1371, c.11, s.455
- ↑ Ərəbcədən tərcümənin və şərhlərin müəllifi: Ayətullah Mirzə Əli Meşkini Ərdəbili; Azərbaycan dilinə tərcümə edənlər: Ağabala Mehdiyev və Dürdanə Cəfərli
- ↑ Təbatəbai, Əl-Mizan, h.q 1390, c.12, s.371-374
- ↑ Mütəhhəri, Aşinayi ba Quran, h.ş 1389, c.5, s.72
- ↑ Təbatəbai, Əl-Mizan, h.q 1390, c.12, s.371-374
- ↑ Təbərsi, Məcməul-bəyan, h.ş 1372, c.2, s.605
- ↑ Təbatəbai, Əl-Mizan, h.q 1390, c.12, s.371
- ↑ Məkarim Şirazi, Nümunə təfsiri, h.ş 1371, c.11, s.455; Muğniyə, Əl-Kaşif, h.q 1424, c.4, s.564
- ↑ Məkarim Şirazi, Nümunə təfsiri, h.ş 1371, c.11, s.455
- ↑ Təbatəbai, Əl-Mizan, h.q 1390, c.12, s.371-372
- ↑ Təbərsi, Məcməul-bəyan, h.ş 1372, c.6, s.605
- ↑ Muğniyə, Əl-Kaşif, h.q 1424, c.4, s.564
- ↑ Məkarim Şirazi, Nümunə təfsiri, h.ş 1371, c.11, s.456
- ↑ Məkarim Şirazi, Nümunə təfsiri, h.ş 1371, c.11, s.456-457
- ↑ Təbatəbai, Əl-Mizan, h.q 1390, c.12, s.373 və 377
- ↑ Təbatəbai, Əl-Mizan, h.q 1390, c.12, s.372
Ədəbiyyat
- Rzayi İsfahani, Məhəmməd Əli, Təfsire Qurane mehr, Qum, Pejuheşhaye təfsir və ulume Quran, h.ş 1387
- Sadiqi Tehrani, Məhəmməd, Əl-Furqan fi təfsiril-Quran, Qum, Fərhənge İslami, h.q 1406
- Təbatəbai, Seyid Məhəmməd Hüseyn, Əl-Mizan fi təfsiril-Quran, Beyrut, Muəssisəstul-ələmi lil-mətbuat, 2-ci çap, h.q 1390
- Təbatəbai, Seyid Məhəmməd Hüseyn, Əl-Mizan fi təfsiril-Quran, Beyrut, Muəssisəstul-ələmi lil-mətbuat,h.q 1390
- Təbərsi, Fəzl ibn Həsən, Məcməul-bəyan fi təfsiril-Quran, Tehran, Nasir Xosrov, h.ş 1372
- Fəzlullah, Məhəmməd Hüseyn, Min vəhyil-Quran, Beyrut, Darul-məlak, h.q 1419
- Ərəbcədən tərcümənin və şərhlərin müəllifi: Ayətullah Mirzə Əli Meşkini Ərdəbili; Azərbaycan dilinə tərcümə edənlər: Ağabala Mehdiyev və Dürdanə Cəfərli
- Müdərrisi, Məhəmməd Təqi, Min hudəl-Quran, Tehran, Daru muhibbil-Hüseyn, h.q 1419
- Mütəhhəri, Mürtəza, Aşinayi ba Quran, Tehran, Sədra, h.ş 1389
- Muğniyə, Məhəmməd Cavad, Əl-Kaşif fi təfsiril-Quran, Tehran, Darul-kitabil-islami, h.q 1424
- Məkarim Şirazi, Nasir, Nümunə təfsiri, 32-ci çap, Tehran, Darul-kutubil-İslamiyyə, h.ş 1371