Taslim:Müttəqilər xütbəsi
| Başqa adları | Həmmam xütbəsi |
|---|---|
| Mövzu | Pərhizkarların, möminlərin və ya şiələrin təsviri |
| Nəql olunub | İmam Əli (ə) |
| Şiə mənbələri | Nəhcül-bəlağə (kitab), Əl-Kafi, Ət-Təmhis, Əl-Əmali (Şeyx Səduq), Kənzül-fəvaid və s. |
Müttəqilər xütbəsi (ərəbcə: خطبة المتقين) və ya Həmmam xütbəsi, Nəhcül-Bəlağədəki məşhur xütbələrdən biridir ki, əxlaq və təqva mövzusuna həsr olunmuşdur. Bu xütbədə imam Əli (ə) müttəqilərin fərdi, ictimai və ibadi davranışlarını təsvir etmişdir. Bu xüsusiyyətlər arasında əmanətə sadiqlik, qəzəbi boğmaq (kəzmül-qəyz), həlimlik və səbir, ibadətdə xüşu (təvazö və diqqət), sözlərdə ədəb və iffət, sadə həyat tərzi, insanların onların pisliklərindən amanda olması və Qurandan təsirlənmək kimi sifətlərə işarə olunmuşdur. Deyilir ki, bu xütbədə istifadə edilən bədii və ədəbi ifadələr yüksək bəlağət və fəsahətə malikdir; həmçinin onun ahəngi və kəlamın ritmik musiqisi diqqətlə qorunmuşdur.
İmam Əli (ə) bu xütbəni səhabələrindən biri olan Həmmamın istəyi ilə buyurmuşdur. Həmmam bu xütbəni eşitdikdən sonra elə təsirlənmiş və heyrətə gəlmişdi ki, huşunu itirərək oradaca vəfat etmişdir.
Bu xütbə Nəhcül-Bəlağədən başqa, “Ət-Təmhis”, Şeyx Səduqun “Əmali”si və “Kənzül-fəvaid” kimi mənbələrdə də qeyd olunmuşdur. Buna görə bəzi tədqiqatçılar bu xütbəni mütəvatir (etibarlı və çoxlu rəvayətçilərlə nəql olunmuş) hesab ediblər. Lakin bəzi alimlər hesab edirlər ki, bu xütbə əvvəlcə qısa olmuş, zaman keçdikcə fərqli cümlələr və əlavələr ona artırılmışdır. Bütün Nəhcül-Bəlağəyə yazılmış ümumi şərhlər və tərcümələrdən əlavə, bu xütbə xüsusi tərcümə və izahlarla da tədqiq edilmişdir. O cümlədən: “Nəhcül-Bəlağədə İslam əxlaqı”, “Pərhizkarların yolu və davranışı” və “Əşiətün min xütbətil-Müttəqin” adlı əsərlərdə bu xütbə xüsusi şəkildə təhlil olunmuşdur.
Tanıtımı və mövqeyi
“Müttəqilərin xütbəsi” Nəhcül-Bəlağədəki məşhur və əhəmiyyətli xütbələrdən sayılır[1] və onu imam Əlinin (ə) irfan və tərbiyə mövzusunda ən mühüm xütbələrindən biri hesab edirlər.[2] Şiə mərcəyi-təqlidlərindən biri olan Nasir Məkarim Şirazi bu xütbəni Nəhcül-Bəlağədə əxlaq və təqva barədə ən dolğun və əhatəli xütbə adlandırmışdır.[3] Bəzi tədqiqatlarda bu xütbə nəfsin tərbiyəsi və əxlaqın öyrənilməsi üçün ən uyğun mənbə kimi təqdim olunur.[4] Quran təfsirçilərindən olan Məhəmməd Təqi Misbah Yəzdinin fikrincə, bu xütbənin həm İmam Baqir (ə),[5] həm də İmam Sadiq (ə)[6] tərəfindən rəvayət edilməsi onun xüsusi əhəmiyyətini göstərir.[7] Seyid Rəzi Nəhcül-Bəlağədə bu xütbəyə ayrıca ad verməmişdir,[8] lakin bu xütbədə müttəqilərin (təqvalıların) vəsf olunmasına görə sonradan alimlər onu Müttəqilər xütbəsi adlandırmışlar.[9]
İmam Əli (ə) bu xütbəni səhabələrindən biri olan Həmmamın istəyi ilə söyləmişdir.[10] Bu xütbə Nəhcül-Bəlağədən başqa digər mənbələrdə də nəql olunmuşdur və bəzən müttəqilərin,[11] bəzən möminlərin,[12] bəzən də şiələrin[13] xüsusiyyətlərini vəsf etmək məqsədilə təqdim olunmuşdur. Rəvayətlərə görə, Həmmam bu xütbəni dinlədikdən sonra elə dərin təsir altına düşmüş və huşunu itirmişdir ki, elə həmin anda dünyasını dəyişmişdir.[14] İmam Əli (ə) bu xütbədə pərhizkarların (müttəqilərin) təxminən yüzə yaxın sifətini sadalamışdır.[15] Bəzi tədqiqatçılar bildirirlər ki, bu xütbədə çox yüksək bədii ifadələr işlədilib, onun ədəbi və musiqi ahəngi olduqca qüdrətli və diqqətəlayiqdir.[16]
| Xütbənin nömrəsi[17] | Nüsxənin adı |
|---|---|
| 193 | Əl-Mucəmul-müfəhrəs li-əlfazi Nəhcül-bəlağə, Saleh Sübhi |
| 192 | Həbibullah Xoi, Molla Saleh Qəzvini |
| 184 | İbn Meysəm Bəhrani |
| 186 | Əbdəh, İbn Əbil-Hədid |
| 221 | Molla Fəthullah Kaşani |
| 191 | Məhəmməd Cavad Muğniyə |
Məzmunu
“Müttəqilər xütbəsində” təqvalı insanların həyatının müxtəlif sahələri (fərdi və ictimai əxlaq, həmçinin onların Allahla münasibətləri)[18] yüzdən artıq sifət şəklində təqdim olunmuşdur.[19] Bu xütbə yeddi hissədən ibarətdir: Xütbənin başlanğıc hissəsi və Allahın həmd-sənası. Müqəddimə. Təqvalıların ümumi siması. Təqvalıların gecə həyatı. Təqvalıların gündüz həyatı. Təqvalıların nişanələri. Həmmamın hekayəsinin sonu.[20]
Təqvalıların ictimai xüsusiyyətləri:
- Pis və nalayiq sözlərdən uzaq durmaq
- Əmanətə sadiq olmaq
- Kəzmi-qəyz (Qəzəbi udmaq)
- Onlara zülm edənləri bağışlamaq
- İnsanların onların pis işlərindən amanda qalması
- İnsanların onların yaxşı əməllərindən ümidvar olması
Fərdi xüsusiyyətlər:
- Öz nəfsinə qarşı pis gümanda olmaq (özünü günahdan uzaq bilməmək)
- Başqaları tərəfindən tərif olunmaqdan qorxmaq
- Mülayim olmaqla yanaşı uzaqgörən olmaq
- Yəqinliklə müşayiət olunan iman
- Həlimlik və təmkinlilik
- Az yemək və sadə həyat tərzi sürmək
Yaradıcı ilə münasibət:
- Quran tilavəti ilə birgə gecə namazlarını qılmaq
- Quranda dərman axtarmaq
- Qurandan təsirlənmək
- İbadətdə xüşu sahibi olmaq[21]
Xütbənin mötəbərliyi
Şiə mərcəyi-təqlidlərindən olan Nasir Məkarim Şirazi “Müttəqilər xütbəsi”ni — müxtəlif rəvayət mənbələrində nəql olunduğuna əsasən — çox etibarlı hesab etmişdir.[22] Məhəmməd Təqi Misbah Yəzdi də bu xütbənin təvatür (mütləq çoxluqla nəql olunma) dərəcəsində və etibarlı olduğuna inanır.[23] Bu xütbə bir sıra mühüm rəvayət mənbələrində qeyd olunmuşdur,[24] o cümlədən: “Əl-Kafi”, Şeyx Küleyninin əsəri[25] “Ət-Tamhis”, İbn Həmmam İskafinin əsəri[26] “Tuhəful-uqul”, İbn Şöbə Hərraninin əsəri[27] “Əmali”, Şeyx Səduqun əsəri[28] “Kənzül-fəvaid”, Kəracəkinin əsəri[29] “Ravzətül-vaizin”, Fəttal Nişaburinin əsəri[30] Əvvəlki mənbələrdə bu xütbənin sənədi, ifadə tərzi və rəvayət həcmi tam eyni deyil.[31] Bəzi tədqiqatçılar, bu xütbənin mövcud nüsxələri arasındakı fərqlərə əsaslanaraq və bəzi dəlillər təqdim edərək iddia etmişlər ki, İmam Əlinin (ə) əsas xütbəsi daha qısa olmuş,[32] sonralar ona çoxsaylı cümlələr əlavə edilmişdir.[33]
Xütbə üçün yazılmış tərcümə və şərhlər
Nəhcül-Bəlağə üçün bütöv şəkildə yazılmış tərcümə və şərhlərdə Müttəqilər xütbəsinin izahı və tərcüməsindən əlavə, bu xütbə haqqında fars və ərəb dillərində onlarla müstəqil şərh və tərcümə də qələmə alınmışdır.[34] Bu əsərlərin bəziləri aşağıdakılardır:
- “İslam əxlaqı Nəhcül-Bəlağədə”, farsca şərh, müəllif: Nasir Məkarim Şirazi;
- “Pərhizkarların yol və üsulu”, Nasir Məkarim Şirazinin başqa bir əsəri;
- “Müttəqilər xütbəsinin şərhi” (Həmmam hədisinin şərhi), müəllif: Məhəmməd Təqi Məclisi;
- “Mənə pərhizkarlardan danış”, farsca tərcümə və izah, müəllif: Cəmaləddin Dinpərvər;
- “Əşiətun min Xütbətil-Müttəqin”, Həmmam xütbəsinə ərəb dilində yazılmış şərh, müəllif: Ümmü Əli Qəbançi;
- “Müttəqilər”, Müttəqilər xütbəsinin farsca şərhi, müəllif: Seyid Mehdi Şücai;
- “Pərhizkarların xüsusiyyətləri”, xütbənin şərhi, müəllif: Əbdülkərim Suruş;
- "Müttəqilərin xüsusiyyətləri", farsca tərcümə, şərh və təfsir, müəllif: Qadir Fazili, Məhəmməd Təqi Cəfərinin müqəddiməsi ilə.
- “İlahi nəğmə”, Müttəqilər xütbəsinin mənzum şərhi və farsca tərcüməsi, müəllif: Mehdi İlahi Qumşeyi;
- “Müttəqilərin sifətləri” (Həmmam xütbəsi) – Müttəqilərin mövlası Əmirəlmöminin Əli (ə), nəsr və nəzm şəklində tərcümə, tərcüməçi: Qulamrza Yasipur;
- “Parsnamə məsnəvisi”, Müttəqilər xütbəsinin və İmam Əlinin (ə) İmam Həsənə (ə) məktubunun mənzum tərcüməsi, müəllif: Əbdülmehdi Müərrifzadə;
- “Müttəqilərin mövlasının kəlamında Müttəqilərin sifətləri”, fars dilində Həmmam xütbəsinin mənzum şərhi, müəllif: Məhəmmədəli Məhəmmədi;
- “Əmirəlmömininin (ə) xütbəsində müttəqilərin sifət və əlamətləri”, müəllif: Abbas Hacıani Dəşti.[35]
Xütbənin mətni və tərcüməsi
İstinadlar
- ↑ Məkarim Şirazi, Peyame İmam (ə), h.ş 1386, c.7, s.527
- ↑ Huşyar, Cəlil Təclil, Bərresiye tətbiqi simaye insane kamil dər xütbeye müttəqin Nəhcül-bəlağə və asare Əzizuddin Nəsəfi, Dər məcəlle pejuheşhaye Nəhcül-bəlağə, nömrə 46, h.ş 1394, s.20
- ↑ Məkarim Şirazi, Əxlaqe islami dər Nəhcül-bəlağə, h.ş 1385, c.1, s.8
- ↑ Şəfii, İmamşenasi, h.ş 1397, s.145
- ↑ Şeyx Səduq, Əl-Əmali, h.ş 1376, s.570-574
- ↑ Kuleyni, Əl-Kafi, h.q 1407, c.2, s.226-230
- ↑ Misbah Yəzdi, Simaye pərhizkaran dər xütbeye müttəqin Əmirəl-möminin (ə), Dər məcəlleye mərifət, nömrə 217; h.ş 1394, s.6
- ↑ Nəhcül-bəlağə, Düzəliş: Sübhi Saleh, xütbə 193, s.303
- ↑ Süleymani Rəhimi, Namqozariye xütbehaye Nəhcül-Bəlağə, Yek pişnəhad, Dər məcəlleye mişkat, nömrə 68 və 69, h.ş 1379, s.206
- ↑ Nəhcül-bəlağə, Düzəliş: Sübhi Saleh, xütbə 193, s.303
- ↑ Baxın: İbn Şöbə Hərrani, Tuhəful-uqul, h.q 1404, s.159; Nəhcül-bəlağə, Düzəliş: Sübhi Saleh, xütbə 193, s.303
- ↑ Baxın: Kuleyni, Əl-Kafi, h.q 1407, c.2, s.226
- ↑ Baxın: Kəracəki, Kənzul-fəvaid, h.q 1410, c.1, s.89
- ↑ Nəhcül-bəlağə, Düzəliş: Sübhi Saleh, xütbə 193, s.306
- ↑ Mütəhhəri, Məcmue asar Şəhid Mütəhhəri, h.ş 1372, c.16, s.360
- ↑ İqbali, Məhvəş Həsənpur, Neqahi səbkşenase be xütbeye Müttəqin, Dər məcəlleye pejuheşhaye Nəhcül-bəlağə nömrə 14, h.ş 1395, s.125-126
- ↑ Dəşti və Kazim Məhəmmədi, Əl-Mucəmul-müfəhrəs li-əlfazi Nəhcül-bəlağə, h.ş 1375, s.512
- ↑ Məkarim Şirazi, Peyame İmam (ə), h.ş 1386, c.7, s.528-529; Şəfii, İmamşenasi, h.ş 1397, s.144
- ↑ Baxın: Nəhcül-bəlağə, Düzəliş: Sübhi Saleh, xütbə 193, s.303-306
- ↑ Ustadi, Bərresiye tətbiqi mətne xütbeye Müttəqin (Həmmam) dər mənabe mütəqəddim, Dər məcəlleye məarife Əhli-beyt (ə), nömrə 2, h.ş 1401, s.117
- ↑ Şəfii, İmamşenasi, h.ş 1397, s.145
- ↑ Məkarim Şirazi, Peyame İmam (ə), h.ş 1386, c.7, s.527
- ↑ Misbah Yəzdi, Simaye pərhizkaran dər xütbeye müttəqin Əmirəl-möminin (ə), Dər məcəlleye mərifət, nömrə 217; h.ş 1394, s.6
- ↑ Bu xütbənin mənbələrinə baxmaq üçün müraciət edin: Dəşti, İsnad və mədarike Nəhcül-bəlağə, h.ş 1378, s.251-253; Ustadi, Şenasayi quyənde xütbeye məşhur be müttəqin, Dər məcəlleye mütaliat ədəbiiyate şii, nömrə 2, h.ş 1401, s.118-120
- ↑ Kuleyni, Əl-Kafi, h.q 1407, c.2, s.226-230
- ↑ İbn Həmmam İskafi, Ət-Təmhis, h.q 1404, s.70-73
- ↑ İbn Şöbə Hərrani, Tuhəful-uqul, h.q 1404, s.159-162
- ↑ Şeyx Səduq, Əl-Əmali, h.ş 1376, s.570-574
- ↑ Kəracəki, Kənzul-fəvaid, h.q 1410, c.1, s.89-92
- ↑ Fəttal Nişaburi, Rəvzətul-vaizin, h.ş 1375, c.2, s.438-439
- ↑ Ustadi, Bərresiye tətbiqi mətne xütbeye Müttəqin (Həmmam) dər mənabe mütəqəddim, Dər məcəlleye məarife Əhli-beyt (ə), nömrə 2, h.ş 1401, s.140
- ↑ Ustadi, Bərresiye tətbiqi mətne xütbeye Müttəqin (Həmmam) dər mənabe mütəqəddim, Dər məcəlleye məarife Əhli-beyt (ə), nömrə 2, h.ş 1401, s.141
- ↑ Ustadi, Şenasayi quyənde xütbeye məşhur be müttəqin, Dər məcəlleye mütaliat ədəbiiyate şii, nömrə 2, h.ş 1401, s.44-48
- ↑ Ələvi, Şərhe xütbeye Müttəqin dər Nəhcül-bəlağə, h.ş 1371, s.21
- ↑ Sifat və əlaməte müttəqin dər xütbeye Əmirəl-möminin, hadith.net saytı
Ədəbiyyat
- Ələvi, Seyid Müctəba, Şərhe xütbeye Müttəqin dər Nəhcül-bəlağə, Qum, Hicrət, h.ş 1371
- Dəşti, Məhəmməd və Məhəmmədi, Kazim, Əl-Mucəmul-müfəhrəs li-əlfazi Nəhcül-bəlağə, Qum, Müəssiseye fərhəngi təhqiqati Əmirəl-möminin (ə), h.ş 1375
- Fəttal Nişaburi, Məhəmməd ibn Məhəmməd, Rəvzətul-vaizin və bəsirətul-muttəizin, Qum, Rəzi nəşriyyatı, h.ş 1375
- Huşyar, Yasir və Təclil, Cəlil, Bərresiye tətbiqi simaye insane kamil dər xütbeye müttəqin Nəhcül-bəlağə və asare Əzizuddin Nəsəfi, Dər məcəlle pejuheşhaye Nəhcül-bəlağə, nömrə 46, h.ş 1394
- İbn Həmmam İskafi, Məhəmməd, Ət-Təmhis, Qum, İmam Mehdi (ə) mədrəsəsi, h.q 1404
- İbn Şöbə Hərrani, Həsən ibn Əli, Tuhəful-uqul ən Ali-Rəsul (s), Qum, Dəftəre enteşarate İslami, h.q 1404
- İqbali, Neqahi səbkşenase be xütbeye Müttəqin, Dər məcəlleye pejuheşhaye Nəhcül-bəlağə, nömrə 14, h.ş 1395
- Kəracəki, Məhəmməd ibn Əli, Kənzul-fəvaid, Qum, Daruz-zəxair, h.q 1410
- Kuleyni, Məhəmməd ibn Yaqub, Əl-Kafi, Tehran, Darul-kutubil-İslamiyyə, h.q 1407
- Məkarim Şirazi, Nasir, Əxlaqe islami dər Nəhcül-bəlağə, Qum, Nəsle cavan, h.ş 1385
- Məkarim Şirazi, Nasir, Peyame İmam (ə), Tehran, Darul-kutubil-islamiyyə, h.ş 1386
- Misbah Yəzdi, Məhəmməd Təqi, Simaye pərhizkaran dər xütbeye müttəqin Əmirəl-möminin (ə), Dər məcəlleye mərifət, nömrə 217, h.ş 1394
- Mütəhhəri, Mürtəza, Məcmue asare Şəhid Mütəhhəri, Tehran, Sədra, h.ş 1372
- Seyid Rəzi, Məhəmməd ibn Hüseyn, Nəhcül-bəlağə, Düzəliş: Sübhi Saleh, Qum, Hicrət, h.q 1414
- Süleymani Rəhimi, Namqozariye xütbehaye Nəhcül-Bəlağə, yek pişnəhad, Dər məcəlleye mişkat, nömrə 68 və 69, h.ş 1379
- Şəfii, Məhəmməd Həsən, İmamşenasi, Qum, Mirase nübuvvət, h.ş 1397
- Şeyx Səduq, Məhəmməd ibn Əli, Əl-Əmali, Tehran, Ketabçi, h.ş 1376
- Ustadi, Kazim, Bərresiye tətbiqi mətne xütbeye Müttəqin (Həmmam) dər mənabe mütəqəddim, Dər məcəlleye məarife Əhli-beyt (ə), nömrə 2, h.ş 1401
- Ustadi, Kazim, Şenasayi quyənde xütbeye məşhur be müttəqin, Dər məcəlleye mütaliat ədəbiiyate şii, nömrə 2, h.ş 1401